به مناسبت سالروز اولین نماز جمعه پس از انقلاب

آیت الله طالقانی ابوذر زمان نخستین امام جمعه تهران


کسب درجه اجتهاد در ۲۸ سالگی وی که در اسفند ماه ۱۲۸۹ در خانواده ای مذهبی در روستای طالقان از توابع شهرستان ساوجبلاغ کنونی متولد شد زیر نظر نخستین استاد خود پدرش ابوالحسن علایی طالقانی که به ساعت‌سازی اشتغال داشت رشد کرد و تحصیلات تکمیلی خود را در مدارس فیضیه و رضویه قم ادامه داد و در سن ۲۸ […]



 

اشاره: 5 مرداد ۱۳۵۸ هجری شمسی برابر با ۳رمضان ۱۳۹۹هجری قمری، نمازجمعه به عنوان اجتماع بزرگ و وحدت آفرین مردم به فرمان بزرگ مرد تاریخ حضرت آیت الله العظمی امام خمینی(ره) در جامعه اسلامی ایران احیا شد و آیت الله طالقانی ابوذر زمان نخستین امام جمعه تهران لقب گرفت و اولین نمازجمعه را اقامه کرد.


کسب درجه اجتهاد در ۲۸ سالگی

وی که در اسفند ماه ۱۲۸۹ در خانواده ای مذهبی در روستای طالقان از توابع شهرستان ساوجبلاغ کنونی متولد شد زیر نظر نخستین استاد خود پدرش ابوالحسن علایی طالقانی که به ساعت‌سازی اشتغال داشت رشد کرد و تحصیلات تکمیلی خود را در مدارس فیضیه و رضویه قم ادامه داد و در سن ۲۸ سالگی توانست درجه اجتهاد را از آیت الله حائری یزدی دریافت نماید.

او تحصيلات ديني خود را در مدارس رضويه و فيضيه قم به پايان رساند. آيت الله طالقاني در زمان طلبگي آشنايي فراواني با امام (ره) داشت و روابط متقابل آن دو، بسياري را در شگفتي افكنده بود. مرحوم آيت الله طالقاني موفق به كسب اجازه نامه اجتهاد از مرجع بزرگ آن روز، آيت الله حاج شيخ عبدالكريم حائري يزدي گرديده و بعد از اتمام تحصيلات به تهران آمده و در مدرسه شهيد مطهري (سپهسالار سابق) به تدريس علوم ديني مشغول شد. در سال ۱۳۱۸ براي اولين بار خشم خويش را نسبت به رژيم و دستگاه حكومتي، با دادن يك اعلاميه در رابطه با كشف حجاب ابراز كرد و در پي آن دستگير و زنداني شد.

فضای خشک و رسمی حوزه های علمیه آن دوران روح حساس و اندیشمند این مجتهد جوان را کفایت نمی‌کرد‌ از همین رو مدت سه سال در نجف اشرف به تحصیل فرازهای دیگری از علوم دینی و حکمت پرداخت.

انديشه سياسي آيت‌الله طالقانی

آيت‌الله سيد محمود طالقاني از تبار نوانديشان ديني در عصر حاضر است كه مدت نيم قرن فعاليت در حيات سياسي و اجتماعي و با تكيه بر قرآن، عمر خود را در راه احياي فكر و انديشه ديني صرف كرد و در شکل‌گيري انقلاب اسلامي سهم مهم و قابل توجهي داشته است. اين شخصيت برجسته از همان دوران كودكي تحت تأثير تعاليم پدر و اوضاع زمانه، الفباي مبارزه با استبداد را فرا گرفت و اين روند را تا واپسين سال حيات خويش ادامه داد. ايشان از زمان حكومت رضاشاه به عرصه مبارزه گام نهاد و در پايگاه مبارزاتي خويش ــ مسجد هدايت تهران ــ با سخنراني‌هاي افشاگرانه‌اي در مقابل سياست‌هاي ضد اسلامي و غير قانوني رژيم ايستاد، ترفندهاي آنان را برملا كرد و بارها زنداني و تبعيد شد.

آغاز فعالیت‌های سیاسی

پس از شهريور ۱۳۲۰، با تشكيل گروه‌هاي گوناگون سياسي، مبارزه را به طور رسمي آغاز كرد، اما طولي نكشيد كه اين دوران را وقفه‌اي پيش آمد؛ چرا كه پس از كودتاي ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲، ساواك، مرحوم طالقاني را به جرم مخفي كردن نواب صفوي در خانه‌اش، دستگير، و به زندان افكند، اما اين دستگيري كوتاه و موقت بود و بزودي آزاد و فعاليت دوباره را آغاز كرد. مرحوم طالقاني در كنگره جهاني شعوب المسلمين كه در كراچي تشكيل مي‌شد شركت كرد و نيز در كنگره اسلامي قدس كه سالي يكبار تشكيل مي‌گرديد دوبار در مقام رياست هيئت نمايندگي ايران به بيت المقدس سفر كرد.

ترتيب يافتن «دارالتقريب بين المذاهب الاسلاميه» كه در نزديكي تشيّع و تسنّن سهمي بسزا داشته، يكي از بزرگترين اقدامات قرن اخير بشمار مي‌رود. آيت الله طالقاني به نمايندگي مرحوم آيت الله العظمي بروجردي «ره» براي رساندن پيام ايشان به شيخ شلتوت به مصر مسافرت نمود. آيت الله طالقاني در جريان نهضت ملي شدن صنعت نفت ايران مبارزات ارزنده‌اي داشت و تلاش‌هاي فراواني در جهت رهانيدن حقوق ملت مسلمان ايران از چنگال استعمارگران چپاول پيشه انجام داد.

پس از شكل‌گيري نهضت روحانيت به رهبري امام خميني (ره) در سال ۱۳۴۱ و طرح مسائلي چون انجمن‌هاي ايالتي و ولايتي و انقلاب باصطلاح سفيد، به پيروي از امام (ره) به مخالفت با رژيم پرداخت و به دليل فعاليت‌هاي زياد در همان سال به زندان افتاد و پس از آزادي مجدداً در سال ۱۳۴۲ در ارتباط با وقايع ۱۵ خرداد دستگير و به ده سال زندان محكوم شد. آيت الله طالقاني در زندان نيز دست از مبارزه و ارشاد برنداشت، رفتار و گفتار مناسبش حتي روي ماموران زندان اثر مثبت گذاشت و در پي همين تلاش‌هاي فرهنگي و تبليغي بود كه در زندان، با نوشتن تفسير «پرتوي از قرآن» سعي در آشنا كردن افراد به عظمت و سازندگي قرآن كرد.

آیت الله طالقانی؛ پایه گذار روشنفکری مذهبی در ایران

فعالیت‌های گسترده و بدون تعصب افراطی وی در حوزه علوم دینی موجب شد که جنبش جدید روشنفکری مذهبی در ایران از شهریورماه سال ۱۳۲۰ توسط سه نفر یعنی آیت الله طالقانی، ‌مهندس بازرگان و پس از آن‌ها دکترعلی شریعتی پایه‌گذاری شود.

این نکته را شهید مطهری نیز به زبانی دیگر بیان می‌کند: پایه‌گذار آشنایی نسل جوان با اسلام نه من هستم و نه شریعتی ‌که طالقانی و بازرگان این راه را باز کردند و ما بعدها به دنبال آنان حرکت کردیم.

سیدمحمود طالقانی از جمله روحانیونی بود که از اجبار و تعصبات خشک تبری می‌جست و با مسائل اجباری مخالفت می‌کرد.

با این همه اسارت در زندان به سال ۱۳۱۸ همزمان با ایام کشف حجاب در ایران به سبب اعتراض وی به توهین و اجبار یکی از ماموران دولتی برای برداشتن حجاب یک زن مسیر تازه‌ای را در مبارزات سیاسی وی و اسارت‌های پس از آن ایجاد کرد.

وی معتقد بود روحانیت نقش هدایت‌گری دارد نه صاحب منصبی و با این دیدگاه مقام روحانیت را فراتر از پست و مقام‌های دولتی و جریان‌های سیاسی می‌دانست. این روحانی روشنفکر همواره  بر این نکته اذعان داشت که برتری به تقوا و عدالت است نه به طبقه و لباس. آیت الله طالقانی که به عنوان نخستین امام جمعه انقلاب اسلامی پشت تریبون نمازجمعه در حضور هزاران نمازگزار قرار گرفت از جمله کسانی بود که با توجه به اصل لغزش در انسان‌ها به شورای فقاهت عقیده داشت.

مسجد هدایت پایگاه روشنفکری مذهبی

در گزارشی که از سوی ساواک در خصوص مسجد هدایت به عنوان یکی از مراکز حضور آیت الله طالقانی منتشر شده آمده است: آنچه که در وهله نخست نظر مراجعین را جلب می‌کند حضور جوانان و دانشجویان است.

این نکته‌ای است که اهمیت آن با نگاهی به سابقه مساجد برای حضور افراد میانسال و کهنسال در آن روشن می‌شود. جاذبه نگاه منطقی و بی تعصب سید محمود طالقانی به اسلام موجب هجوم افراد مختلف از اقشار گوناگون به این پایگاه بوده است.

همچنین ابتکار سید در برگزاری مراسم سخنرانی توسط سخنرانان غیر روحانی و نشستن خود پای وعظ آنان از نکاتی بوده  که نگاه بسیاری از هم نسلان و ‌هم صنفان وی و نیز جوانان را به جایگاه مساجد و بحث و وعظ دگرگون کرده است.

این مسجد در عین حال مرکز برگزاری مراسم مهم غیرمذهبی نظیر جشن پیروزی الجزایر و مجلس سوگواری جمال عبدالناصر رهبر فقید مصر و  ستاد جمع آوری کمک های مردمی به زلزله زدگان بویین زهرا نیز بود.

بر این اساس حکومت وقت از حضور این سید در مسجد هدایت به شدت هراسان بود. این هراس موجب شد آیت الله طالقانی در سال ۱۳۴۱ به بهانه صحبت درباره قانون حمایت از خانواده ممنوع المنبر و سپس ممنوع القیام گردد. با این همه وی به صورت نشسته به وعظ خود ادامه می‌داد.

انتشار دو اعلامیه تند علیه حکومت در واکنش به اصول شش گانه انقلاب سفید شاه

همین امر در کنار انتشار دو اعلامیه تند علیه حکومت در واکنش به اصول شش گانه انقلاب سفید شاه و در اعتراض به واقعه ۱۵ خرداد و بازداشت امام خمینی موجب اجرای دستور تبعید به منطقه‌ای بد آب وهوا در زابل و ممنوعیت وی از حضور در جمع می‌شود.

شهربانی زابل به سرعت متوجه موقعیت خاص منطقه و تبعات حضور او در آنجا می شود. شیعه بودن اکثریت مردم،‌ فقر و خشکسالی و مرزی بودن منطقه در کنار اعتراضات آیت الله طالقانی از جمله دلایلی بود که شهربانی زابل را به تغییر این حکم وادار کرد.

در پی این وقایع محکومیت سید به یک سال و نیم تبعید کاهش یافت و پس از شش ماه اقامت در زابل وی را به به مدت یکسال به بافت کرمان منتقل کردند. تمامی این دوران تبعید در حالی صورت می‌گرفت که وی همواره تحت نظر ماموران تردد می‌کرد و با این همه برخی اوقات پیش می‌آمد که ماموران جذب رفتار و سلوک این روحانی آزاد اندیش شده و تحت تاثیر وی قرار می‌گرفتند.

بروز بیماری در وی و اعتصاب غذا حکومت را وادار به شکستن تحریم سید در ایام تبعید می‌کند سرانجام نیز در ۱۳۵۲ دوران تبعید در حالی‌که وی همچنان زیر نظر ماموران قرار داشت به سر می‌رسد.

آخرین دوران اسارت این سید روشنفکر در سال ۱۳۵۴ و به جرم اتهام با گروه مجاهدین رخ می‌دهد. در این مرحله محکومیت وی ۱۰ سال رقم خورد.

با این حال در هشتم آبان ماه ۱۳۵۷ در زندان توسط مردم شکسته می‌شود و آیت الله طالقانی در حالی‌که به بیماری‌هایی همچون فشار خون و دیابت مبتلا شده،‌ در استقبال گسترده مردم به منزل باز می‌گردد و تنها در ۱۹ شهریور ماه ۱۳۵۸ است که به هنگام غسل میت این سید اهل اندیشه، آثار شکنجه‌های جسمی دوران اسارت بر وی آشکار می‌شود.

آیت‌الله طالقانی و مسأله نفوذ یهودیان و اسراییل

آیت‌الله سید محمود طالقانی در سخنرانی‌های خود به نفوذ یهودیان در جامعه ایران اشاره نموده و در گزارشی چنین آمده است: «طبق اطلاع واصله ساعت ۲۱ روز جاری آقای سید محمود طالقانی ضمن سخنرانی … درباره اعمال و خرابکاری یهود اظهار داشته …این مسخره است در یک کشور اسلامی تمام سرمایه ملت در دست این افراد … است» کلانتری ۲۸ تجریش در خصوص سخنرانی سید محمود درباره نفوذ یهود در جامعه ایران چنین گزارش می‌دهد «… آقای سید محمود طالقانی به منبر رفته … و ضمن سخنرانی به اقلیت یهود در ایران اشاره و شدیدا به آنان حمله نمود اظهار داشته حکومت‌هایی که به این طبقه کمک می‌کند دشمن ملت مسلمان می‌باشند و اضافه نمود استعمار شکست خورده به صورت صهیونیسم و صهیونیسم به صورت اسراییل و اسراییل به صورت بهایی‌گری در تمام شئون مملکت تجمع کرده و کشور را به زوال و نیستی سوق می‌دهند و دولت هم اجازه تأسیس سفارت‌خانه به آن‌ها می‌دهد ودر مجالس آنان شرکت می‌جوید و حتی دکتر ارسنجانی ـوزیر کشاورزی ـ مستشاران اسراییلی را برای تقسیم املاک اراضی به ایران می‌آورد و به آقای دکتر ارسنجانی باید گفت اگر مملکت ما مهندس لایق برای کار نبود چرا از سایر کشورهای اروپایی و آسیایی مستشار نیاوردید و از اسراییل برای کشور مسلمان مستشار آوردید … سپس آیه‌ای از کلام مجید قرائت و کلمه طاغوت را دیکتاتور معنی و مبارزه علیه دیکتاتوری را جهاد در راه خدا و جز عبادت بیان کرد…»

واکنش آیت‌الله طالقانی به نفوذ استعمارگران

سید محمود طالقانی بنابر گزارش ساواک در یکی از اظهارات خود بیان می‌کند که شاه ایران دلار از مملکت خارج می‌کند و در بانک‌های خارج می‌گذارد و در واقع پشتیبان دولت روس و انگلیس و وی را به نحوی استعمارپرست قلمداد می‌کند و این در حالی است که مردم می‌خواهند در مسجد هدایت مراسم ختم برگزار کنند که دستگاه پلیس مانع آنان می‌شود و در ادامه اظهار می‌کند که پلیس غلط می‌کند جلوگیری و دخالت نماید.

رییس شهربانی کل کشور در خصوص سخنرانی آیت‌الله طالقانی گزارش می‌هد که ایشان مردم را تحریک و تشویق می‌کند که با صدای بلند به ملل اروپایی و آمریکایی بفهمانید ملت ایران طالب حق و حقیقت و آزادی است.

اقامه اولین نماز جمعه رسمی جمهوری اسلامی ایران در تهران به امامت آیت ‏اللَّه طالقانی (۱۳۵۸ ش)

روز جمعه پنجم مرداد سال ۱۳۵۸ برابر با سوم ماه مبارک رمضان سال ۱۳۹۹ ق، اولین نماز جمعه بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به امامت مرحوم آیت‏اللَّه سیدمحمود طالقانی در دانشگاه تهران برگزار شد.

امام خمینی(ره)، چند روز قبل از این تاریخ، این مهم را به ایشان سپردند و حکم برپایی و اقامه نماز جمعه را صادر فرمودند.

واگذاری این تکلیف عظیم و سنگین توسط رهبر فرزانه انقلاب در حساس‏‌ترین بُرهه از زمان انقلاب اسلامی برعهده آیت‏ اللَّه طالقانی که زبان گویایی برای بازگویی حقایق و رسوا نمودن دشمنان انقلاب داشت، امر خطیری بود.

جمعیت انبوه و میلیونی که از نخستین ساعات بامداد این روز از نقاط مختلف شهر تهران به دانشگاه و خیابان‏‌های اطراف هجوم آورده بودند، با مشاهده امام جمعه، تکبیرگویان، حمایت خویش را از رهبری امام خمینی و نهضت الهی ایشان اعلام داشتند.

با آغاز اقامه نماز جمعه، گروهک‏‌های مغرور و منافق که برای فریفتن مردم و برای واژگون نشان دادن مسائل و به انحراف کشیدن انقلاب، دست به تبلیغات بسیار عظیم و خطرناک و حساب شده زده بودند، ناگهان با یک معجزه بزرگ الهی و اسلامی روبرو شدند و نقشه‏‌های خود را نقش برآب دیدند.

اتحاد و اجتماع صفوف نمازگزاران نماز جمعه، توطئه‏‌های حساب شده و ترتیب یافته منافقان را خنثی ساخت و حیله و تزویر آنان را در هم شکست. شیاطین و منافقین در همه جا راه یافتند اما در صفوف به هم پیوسته نماز رسوخ پیدا نکردند.

سرانجام از همین صفوف نماز جمعه بود که مشت‏‌های گره کرده به سوی منافقان و احزاب و گروهک‏‌های مغرور و مستکبر و از خدا بی‌‏خبر نشانه رفت و آنان را متواری و نابود ساخت. نماز جمعه پس از پیروزی انقلاب، همواره محلی برای هوشیاری و آگاهی‏ بخشی به مردم و نیز مکانی برای تزکیه نفس و خشوع و خضوع در برابر ذات خداوندی بوده و هست.

وفات

در اوايل مرداد ۱۳۵۸ از سوي امام خميني (ره) مأمور تشكيل نماز جمعه تهران شد و اولين و با شكوه‌ترين نماز جمعه بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در پنجم مرداد به امامت ايشان در دانشگاه تهران برگزار گرديد. بعد از انتصاب به عنوان امام جمعه تهران، موفق به برگزاری پنج نماز جمعه شد كه آخرين نماز جمعه به مناسبت فرا رسيدن سالگرد جمعه خونين ۱۷ شهريور در بهشت زهرا و كنار مزار شهدا برگزار شد. سرانجام در سحرگاه نوزدهم شهريور سال ۱۳۵۸ اين عالم مجاهد پس از سال‌ها فعاليت‌هاي علمي و مبارزات سياسي عليه رژيم ستمشاهي و عمري تلاش خستگي‌ناپذير در راه پياده كردن احكام اسلام، در اثر سكته قلبي دار فاني را وداع گفت و به ديدار معبود شتافت. روحش شاد.

 

منبع: مشرق نیوز