انجمن حجتیه با نهضت حضرت امام(ره) مخالف بود و مبارزه با استعمار را در عصر غیبت بی‌فایده می‌دانست




 

اشاره: انجمن حجتیه در سال 1332 شمسی با تلاش حاج شیخ محمود حلبی فعالیت خود را آغاز کرد. حاج شیخ محمود حلبی یکی از روحانیون فعال مذهبی-فرهنگی مشهد در دهه 20 بود که هر ساله در ایام نیمه شعبان مراسم و جشن مفصلی در خیابان گوهرشاد(صاحب الزمان فعلی) که محل اصلی سکونت بهاییان بود برپا می‌کرد. این انجمن یکی از مصادیق جریانات غیرانقلابی در حوزه می‌باشد که با تکیه بر برخی اسناد و استدلالات نامعتبر، تلاش برای تاسیس حکومت اسلامی در عصر غیبت را بیهوده و حتی نادرست و نامشروع می‌داند. شاید مهمترین مصداق این جریان در تاریخ معاصر را بتوان جریان انجمن حجتیه دانست که مخالف نهضت انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) بود. حجت الاسلام ملک‌زاده در این یادداشت اجمالا نقش انجمن حجتیه به عنوان یکی از جریان‌های موثر در سیاست گریز نمودن قشر مذهبی، خصوصا نسل جوان را مورد توجه قرار داده است که در ذیل می‌آید.


جریان قاعدین (جریان مخالف تاسیس نظام اسلامی در عصر غیبت)

یکی از مصادیق جریانات غیرانقلابی در حوزه را می‌توان جریانی معرفی کرد که با تکیه بر برخی اسناد و استدلالات نامعتبر، تلاش برای تاسیس حکومت اسلامی در عصر غیبت را بیهوده و حتی نادرست و نامشروع می‌داند. شاید مهمترین مصداق این جریان در تاریخ معاصر را بتوان جریان انجمن حجتیه دانست که مخالف نهضت انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) بود.
انجمن حجتیه در سال ۱۳۳۲ شمسی با تلاش حاج شیخ محمود حلبی فعالیت خود را آغاز کرد. حاج شیخ محمود حلبی یکی از روحانیون فعال مذهبی-فرهنگی مشهد در دهه ۲۰ بود که هر ساله در ایام نیمه شعبان مراسم و جشن مفصلی در خیابان گوهرشاد(صاحب الزمان فعلی) که محل اصلی سکونت بهاییان بود برپا می‌کرد.(۱)

وی ابتدا از فعالان سیاسی آن دوره و از طرفداران دکتر مصدق بود و تلاش فراوانی نیز در حمایت از رفراندوم دکتر مصدق انجام داد اما طولی نکشید که از فعالیت سیاسی روی‌گردان شد و انجمن حجتیه را با هدف انجام فعالیت‌‌های صرفا فرهنگی بر ضد فرقه بهاییت در ایران و با تاکید بر عدم دخالت در سیاست تاسیس کرد.

انجمن حجتیه به سرعت گسترش یافت و در هر شهر دفتری تاسیس کرد که تحت عنوان بیت(بیت امام زمان) شناخته می‌شد. هر یت مسئولی داشت که زیر نظر وی سه گروه به تدریس، تحقیق و تبلیغ مشغول بودند.

انجمن حجتیه به سرعت گسترش یافت و در هر شهر دفتری تاسیس کرد که تحت عنوان بیت(بیت امام زمان) شناخته می‌شد. هر بیت مسئولی داشت که زیر نظر وی سه گروه به تدریس، تحقیق و تبلیغ مشغول بودند.(۲) با آغاز نهضت انقلاب اسلامی در ایران انجمن حجتیه به لحاظ رویکرد فکری که بر آن حاکم بود از انقلاب حمایتی نکرد و حتی متولی آن حاج شیخ محمود حلبی با نهضتی به رهبری روحانیت مخالف بود و عقیده داشت که توده‌ای‌ها رهبران مذهبی را گول زده‌ و آنها را جلو انداخته‌اند تا حکومت پهلوی را ساقط کنند و بعد خودشان رشته امور را در دست گیرند؛ اما وی پس از وقایع ۱۷ شهریور و اوج گرفتن نهضت به رهبری امام خمینی(ره) و آشکار شدن علائم سقوط رژیم، رویکرد خود را تغییر داد و به ناچار از اعضای انجمن در سراسر کشور خواست آنان نیز از این پس در قیام مردمی و تظاهرات علیه رژیم مشارکت نمایند.(۳) امام خمینی(ره) که روزگاری آقای حلبی را تایید می‌کرد، با فاصله گرفتن ایشان از اهداف انقلابی و سیاسی به تدریج نسبت به حرکت انجمن بدبین شدند. ایشان در پاسخ به نامه آقای گرامی که اخبار ایران از جمله فعالیت انجمن حجتیه را به نجف می‌فرستاد فرمودند از وقتی از ماهیت انجمن مطلع شدند دیگر آن را تایید نمی‌کنند(۴)
رویکرد انتقادی امام نسبت به انجمن حجتیه بعد از انقلاب نیز تداوم یافت و حتی به تعطیلی رسمی این انجمن در سال ۱۳۶۲ نیز منجر شد. اما این تعطیلی هرگز به طور واقعی تحقق نیافت چنانکه انجمن حجتیه پس از رکود چند ساله، از سال ۱۳۷۶ مجددا فعال شده و عناصر وابسته به این جریان در تهران و شهرستانها با پوشش هیأتهای مذهبی و جلسات تفسیر قرآن به فعالیت مشغول و توانسته‌اند افرادی به ویژه از قشر جوان را جذب نمایند.

اجمالا می‌توان نقش انجمن حجتیه را به عنوان یکی از جریان‌های موثر در سیاست گریز نمودن قشر مذهبی، خصوصاً نسل جوان، مورد توجه قرار داد.

اهم مواضع این جریان عبارتند از:

۱-مخالفت با تشکیل حکومت اسلامی؛

در حالی که امام خمینی(ره) اقدام برای تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت را برای اجرای حدود و ثغور احکام اسلام واجب شرعی یا کفایی می‌داند، انجمن حجتیه معتقد است که برپایی حکومت اسلامی را باید به ظهور امام زمان (عج) واگذار نمود و قبل از ظهور امام زمان (عج) هر پرچمی بلند شود در ضلالت است و به شکست می‌انجامد. رهبر و مؤسس انجمن حجتیه در توجیه این دیدگاه و عدم قیام برای تشکیل حکومت اسلامی می‌گوید:
الان هم می‌گویی حکومت اسلامی خوب است؟! شما آن مصداق حاکم اسلامی را نشان بدهید. آنی که معصوم از خطا باشد را نشان بدهید. آنی که هوی و هوس و حب ریاست و شهرت و غضب و تمایلات نفسی به هیچ وجه در او اثر نکند، نشان بدهید. او بیاید توی میدان جلو بیافتد. ملت می‌افتد به خاک پایش، تمام مردم قربان خاک پایش می‌شوند.(۵)
در پاسخ این ادعا می‌توان گفت عدم وجود معصوم در عصر غیبت دلیل بر سکوت در برابر ظلم و تن دادن به آن نیست. مراد از روایتی که می‌گوید قبل از امام زمان (عج) هر پرچمی بلند شود در ضلالت است و به شکست می‌انجامد این نیست که در برابر ظلم هیچ قیامی انجام نشود بلکه مراد پرچمی است که به نام امام مهدی و با ادعای مهدویت برپا گردد نه هر پرچمی که برای برطرف کردن ظلم و جور برپا شود.

۲- عدم اعتقاد به ولایت فقیه؛

از دیدگاه امام، ولایت فقیه جزء حکومت اسلامی و مشروعیت حکومت منوط به حضور فقیه جامع الشرایط در رأس امور است، تا ناظر بر اجرای احکام اسلام باشد. اما انجمن حجتیه قائل به ولایت عامه مراجع در مقابل ولایت فقیه است و به شخص خاصی به عنوان ولی فقیه حاکم قائل نیست.

۳- اعتقاد به جدایی دیانت از سیاست؛

در اساسنامه‌ای که مبنای خط مشی انجمن می‌باشد، تاکید شده که انجمن به هیچ وجه در امور سیاسی مداخله نخواهد داشت. زیرا از دیدگاه ایشان، در زمان غیبت امام عصر(ع) ورود دین به عرصه سیاست اشتباه است(۶) در حالی که حضرت امام(ره) با رد این دیدگاه می‌فرمود: جدا کردن سیاست از دین قیام بر ضد اسلام است … ما مکلفیم به این که در امور دخالت کنیم؛ ما مکلفیم در امور سیاسی دخالت کنیم، همان طور که پیغمبر (ص) دخالت می‌کرد.(۷)

۴-افزایش معصیت برای ظهور امام زمان(عج)؛

انجمن حجتیه با برداشتی نادرست از یک روایت، نه تنها با افزایش ظلم و جور و گناه در جامعه مخالفتی نمی‌کند بلکه -به نوعی از آن جهت که آن را مقدمه ظهور می‌داند- آن را تایید هم می‌کند.

انجمن حجتیه با برداشتی نادرست از یک روایت، نه تنها با افزایش ظلم و جور و گناه در جامعه مخالفتی نمی‌کند بلکه -به نوعی از آن جهت که آن را مقدمه ظهور می‌داند- آن را تایید هم می‌کند. حضرت امام خمینی(ره) با انتقاد از این دیدگاه انحرافی انجمن حجتیه می‌فرماید:
یک دسته دیگر هم که تزشان این است که بگذارید معصیت زیاد بشود تا حضرت صاحب بیاید! حضرت صاحب مگر برای چه چیزی می‌آید؟ حضرت صاحب می‌آید معصیت را بردارد، ما معصیت کنیم که او بیاید؟! این اعوجاجات را بردارید، این دسته بندی‌ها را برای خاطر خدا اگر مسلمان هستید و برای کشورتان اگر ملی هستید، این دسته بندها را بردارید؛ در این موجی که الان ملت را به پیش می‌برد، در این موج خودتان را وارد کنید و برخلاف این موج حرکت نکنید که دست و پای‌تان خواهد شکست.(۸)

بطور کلی انجمن حجتیه مخالف قیام برای تاسیس حکومت اسلامی در عصر غیبت می‌باشد و با تحلیل نادرست درباره علائم و نشانه‌های ظهور حضرت حجت(عج) معتقد است هر حکومت دینی، قبل از ظهور امام زمان(عج) نه تنها منجر به شکست می‌شود بلکه تشکیل حکومت سد باب مهدویت و حکومت جهانی آن حضرت نیز خواهد بود!(۹) از این جهت انجمن به شدت با نهضت امام خمینی (ره) مخالف بود و هر گونه مبارزه با استعمار و استبداد را در عصر غیبت بی‌فایده می‌دانست و پیوسته این اندیشه را ترویج می‌کرد که مبارزه با ظالمان و قدرت‌های جهانی ویژه حضرت مهدی (عج) است(۱۰) و به همین جهت حکومت پهلوی نیز مخالفتی با آنها نداشت.(۱۱) شیخ محمود حلبی نه تنها با شاه مخالف نبود بلکه شاه را از همه سلاطین قبلی با عفت‌تر توصیف می‌کرد(۱۲) وی در سال ۱۳۵۷ در بحبوحه قیام مردم که به رهبری امام خمینی(ره) علیه رژیم پهلوی به راه افتاده بود، انگشتری را که روی آن نوشته بود “یدالله فوق ایدیهم” برای سلامتی شاه ارسال کرد!(۱۳)

 

——————————————————————————————————–
پی‌نوشت:
۱٫ رسول جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی سیاسی ایران از روی کار آمدن محمدرضاشاه تا پیروزی انقلاب، تهران، خانه کتاب، ۱۳۸۷ش، ص ۵۷٫
۲٫ همان، ص ۲۲۹٫
۳٫ همان، ص ۵۸٫
۴٫ همان، ص ۲۲۹ به نقل از عمادالدین باقی، در شناخت حزب قاعدین، قم، نشر دانش دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۶۲ش، ص۲۹۱٫
۵٫ ع باقی، در شناخت حزب قاعدین زمان(موسوم به انجمن حجتیه)، تهران، نشر دانش اسلامی، ۱۳۶۳، ص۱۲۲٫
۶٫ سید ضیاء الدین علیا نسب و سلمان علوی نیکو، مقاله جریان شناسی انجمن حجتیه، در: دایره المعارف اسلام پدیا، ص ۱۳- ۱۷٫
۷٫ صحیفه نور، ج۱۵، ص۶۰٫
۸٫ سخنرانی حضرت امام خمینی در ۲۶تیرماه ۱۳۶۲٫
۹٫ سید ضیاء الدین علیا نسب و سلمان علوی نیکو، همان، ص۷۸٫
۱۰٫ نهضت امام خمینی، ج ۳، حمید روحانی، ص ۱۳۷٫
۱۱٫ روزنامه اعتماد، دوشنبه ۶ آبان، ۱۳۸۱، ش صفحه ۳ ضمیمه.
۱۲٫ ع باقی، در شناخت حزب قاعدین زمان(موسوم به انجمن حجتیه)، همان، ص ۲۳۹٫
۱۳٫ همان.