انقلاب اسلامی و جریان­‌شناسی رویکرد حوزه علمیه به حج (بخش اول)

انقلاب اسلامی و تحول در عرصه حج


امام خمینی با اعتقاد به اینکه سیاست از دیانت جدا نیست و جدایی دین از سیاست از توطئه‌های استعمار است، با طرح ابعاد واقعی اسلام به مسلمانان فهماند که اسلام علاوه بر ابعاد مناسکی, منبع قوی و پرتحرک در زمینه‌های مختلف سیاسی, اجتماعی و اقتصادی است. در مرحله اول، سابقه‌­ای از این موضوع را بیان می‌­کنیم تا به نوعی وضعیت‌شناسی نگرش‌­ها به حج در حوزه مشخص شود. در این بخش بیان می‌شود که رویداد انقلاب اسلامی و نگاه­‌های ویژه امام خمینی به دین، تحولی مهم در این مسیر بود که نگاه­‌های سیاسی-اجتماعی به حج را وارد حوزه علمیه کرد.

 

اشاره: حج یکی از مهم­ترین مناسک دینی است که افزون بر ابعاد فردی از ابعاد اجتماعی و فرهنگی متعددی نیز برخوردار است و از مهم­ترین جلوه‌­های بین المللی اسلامی است. در این سری یادداشت قصد داریم نحوه مواجهه حوزه علمیه با این مقوله را بررسی کنیم. در مرحله اول، سابقه­ای از این موضوع را بیان می­کنیم تا به نوعی وضعیت­شناسی نگرش­ها به حج در حوزه مشخص شود. در این بخش بیان می­شود که رویداد انقلاب اسلامی و نگاه­های ویژه امام خمینی به دین، تحولی مهم در این مسیر بود که نگاه­های سیاسی-اجتماعی به حج را وارد حوزه علمیه کرد.


میراث علمی و عملی حوزه علمیه در حج

حج یکی از واجبات دینی است که همواره با حوزه علمیه و روحانیت همراه بوده است. نحوه برخورد حوزه با این فریضه الهی تا حد زیادی به تفسیر کلی ما از دین و دینداری برمی­‌گردد. آنچه این موضوع را مهم­تر می­‌کند این است که حج ابعاد سیاسی اجتماعی متعددی دارد و الگوی دینداری فردی مناسکی می­‌تواند نحوه متفاوتی از اجرا و بروز حج را در مقایسه با الگوی سیاسی اجتماعی دین بروز دهد.

حوزه علمیه در مواجهه با حج بر اساس همین الگوهای دینداری پیش رفته است

حج دارای ابعاد گوناگونی است:

  1. فقهی:

مهم­ترین بخش حج در ارتباط با حوزه علمیه این است که حج یک فریضه دینی است و حوزه با تمرکز بر فقه متولی امور عبادی و مناسکی دینداران است. حج یکی از واجبات دینی است که در رساله­‌های عملیه بخش مستقلی را به خود اختصاص داده است. فقه و مناسک از سنتی­‌ترین و دیرپای­ترین بخش­‌های حوزه­‌های علمیه است و حوزه‌­های علمیه اساسا خود را متولی انحصاری فقه و مناسک دینی می­‌دانند. متون بسیاری در مورد فقه حج در حوزه نگاشته شده و بسیاری از علما، رساله­‌هایی موردی در موضوع فقه حج نگاشته‌­اند.

  1. اخلاق و عرفان:

حج بر مدار کعبه و خانه خدا، سلوک عارفانه زائران را رقم می­‌زند. از این جهت یکی از مهم­ترین ابعاد حج ابعاد اخلاقی و تربیتی آن است. حوزه علمیه نیز متولی ارتقای اخلاق جامعه است و بسیاری از متون و برنامه­‌های حوزه علمیه بر مدار اخلاق و عرفان و تربیت است. از این جهت حوزه‌های علمیه نسبت به حج و ارتقای اخلاقی جامعه به ویژه حاجیان بسیار توجه نمودند.

  1. تاریخ:

یکی از محورهای مهم مطالعاتی در حوزه علمیه، آثار تاریخی است. هر چند تاریخ در حوزه به عنوان یک علم فرعی است و علمای شیعه از علمای اهل سنت در علم تاریخ آثار کمتری دارند ولی حضور بناهای متعدد تاریخی در مکه و مدینه که کل تاریخ اسلام را پوشش می­‌دهد، دستاویز بسیار مهمی برای پرداختن به تاریخ اسلام در بستر حج است به خصوص که فضای معنوی حج و زیارت، زمینه بسیار مناسبی برای عبرت گرفتن از تاریخ را فراهم می­‌کند.

  1. کلام:

بخش مهمی از مطالعات و آثار علمی حوزه در عرصه کلام اسلامی و پاسداشت عقاید شیعه است. این آثار هم جنبه تبیینی داشته و هم جنبه دفاعی (پاسخ به شبهات مخالفان) و در برخی موارد هم جنبه تهاجمی داشته است (مانند کتاب­‌های مطاعن)

با توجه به فعال شدن وهابیت در عربستان و مواجهه زائران با آن‌ها، مسئله پاسداشت از عقاید شیعه و پاسخ به شبهات بسیار جدی شد.

میراث سنتی علمی و عملیاتی حوزه در این ۴ حوزه فعال بوده است. در این بین ابعاد سیاسی-اجتماعی حج جایگاهی پیدا نکرد. این موضوع تا حد زیادی به رویکرد کلی حوزه نسبت به دین و الگوی تبیین و تشریح دین در حوزه­‌های علمیه بازمی­‌گشت که خود را متولی ترمیم و ارتقای ارتباطات اعضای جامعه با خداوند و یکدیگر می­‌دانست و با تمرکز بر فقه، نوعی مناسک­‌گرایی فردگرایانه را مدنظر قرار داده بود. در این بین ابعاد سیاسی-اجتماعی حج جایگاهی پیدا نمی­‌کرد. البته نباید در این مسئله این نکته را نادیده گرفت که حوزه علمیه در شرایطی که حکومت اسلامی را در اختیار ندارد، نمی­‌تواند به راحتی در عرصه سیاسی و اجتماعی حج وارد شود. البته در این شرایط نیز این ایراد بر حوزه وارد است که حکومت و نظام سیاسی، جنبه عملی پرداختن و ورود به عرصه سیاسی اجتماعی حج را دشوار می­‌کند ولی عرصه دانشی و علمی همواره در اختیار حوزه بوده است. حتی در شرایطی که حکومت در اختیار حوزه نبوده نیز حوزه می­‌توانسته در عرصه نظریه­‌پردازی وارد شود و ابعاد سیاسی اجتماعی حج را تبیین کند و توجه حجاج و عموم اعضای جامعه و جهان اسلام را به این موضوع جلب کند.

انقلاب اسلامی و تحول در عرصه حج؛ امام خمینی و احیای حج ابراهیمی

امام خمینی با روحیه احیاگرانه­‌ای که نسبت به دین داشت انقلاب اسلامی ایران را پایه­‌ریزی کرد و حج را نیز در همین فضا تحلیل نمود و احیاگر حج ابراهیمی نام گرفت. احیاگری دینی امام خمینی, با نگاهی جامع­‌گرایانه به دین و معطوف به بهره­‌گیری از عناصر دینی در نوسازی جهان بود.[۱] امام خمینی در مسیر احیاگری دینی اصالت‌هایی را  که در سیر تحول تاریخی به خرافات و افسون­‌های ذهنی و داوری­‌های غیرواقعی آلوده شده بودند, بازسازی کرد.[۲]. از این رو احیاگری امام خمینی نه به معنای عقب­‌ماندگی و عدم بهره‌­مندی و بروز تمدن بود و نه با ایمان متدینین در تضاد بود.[۳]

امام خمینی با طرح ابعاد واقعی اسلام به مسلمانان فهماند که اسلام علاوه بر ابعاد مناسکی, منبع قوی و پرتحرک در زمینه­‌های مختلف سیاسی, اجتماعی و اقتصادی است.[۴] از نظر امام خمینی سیاست از دیانت جدا نیست[۵] بلکه “اسلام تمامش سیاست است”[۶] و جدایی دین از سیاست از توطئه­‌های استعمار است.[۷] از نظر امام بین دیانت و سیاست رابطه تعاملی (تاثیر و تاثر) برقرار است.[۸]

امام خمینی با همین رویکرد و مبنا نگرشی جامع به حج داشت که هیچ گاه حج را در ابعاد فقهی و مناسکی خلاصه نمی­‌کرد:

حج، تنها حرکات و اعمال و لفظ‌‌‌ ها نيست و با کلام و لفظ و حرکت خشک، انسان به خدا نمي‌رسد. حج کانون معارف الهي است که از آن، محتواي سياست اسلام را در تمامي زواياي زندگي بايد جست‌وجو نمود. حج پيام‌آور و ايجاد بناي جامعه‌اي به دور از رذايل مادي و معنوي است.[۹]

با اين اوصاف، از ديد امام:

يکي از وظايف بزرگ مسلمانان، پي‌بردن به اين واقعيت است که حج چيست و چرا براي هميشه بايد بخشي از امکانات مادي و معنوي خود را براي برپايي آن صرف کنند.[۱۰]

امام خمینی آثار و لوازم این نوع حج را نیز بیان می­کردند:

آن حجي که خداي تبارک و تعالي مي‌خواهد و آن حجي که اسلام از ما خواسته است، آن است که وقتي مي‌رويد حج، اين مسلمين بلاد را بيدار کنيد، متحد کنيد با هم، بفهمانيد به آنها که چرا بايد بيش از يک ميليارد مسلمين تحت فشار دو تا قدرت چند صد ميليوني باشند.[۱۱]

امام خمینی با ابراز تاسف از ناشناخته بودن حج در بین مسلمانان آنان را به درک آن فرامی­‌خواندند.

بزرگ‌ترين درد جوامع اسلامي، اين است که هنوز فلسفه واقعي بسياري از احکام الهي را درک نکرده‌اند و حج با آن همه راز و عظمتي که دارد، هنوز به صورت يک عبادت خشک و يک حرکت بي‌حاصل و بي‌ثمر باقي مانده است.[۱۲]

بايد بدانند که حج ابراهيمي محمدي، سال‌هاست غريب و مهجور است، هم از جهات معنوي و عرفاني و هم از جهات سياسي و اجتماعي و حجاج عزيز تمامي کشورهاي اسلامي، بايد بيت خدا را در همه ابعادش از اين غربت در آورند.[۱۳]

مقام معظم رهبری نیز که شاگرد مکتب امام خمینی بودند همین نگرش به حج را دارند. ایشان بر ابعاد معنوی و فقهی حج تاکید دارند: «آن شكوه و عظمت اسلامي كه حج ما دارد، بحمدالله آن رسايي و بلاغي كه حج ما دارد، بر اثر جنبه‌هاي معنوي است».[۱۴] در مقابل بر ابعاد سیاسی و اجتماعی حج نیز بسیار توجه دارند و می‌فرمایند: «حج بي‌برائت، حج بي‌وحدت، حج بي‌تحرك و قيام، حجي كه از آن تهديد كفر و شرك برنخيزد، حج نيست و روح و معناي حج را فاقد است».[۱۵]

بر این اساس ایشان بایسته­‌های حج ابراهیمی را چنین بیان می‌­کنند:

اين اجتماع عظيم براي مقاصد و مفاهيم عالي سياسي و الهي ـ سياسي است كه مربوط به همة مسلمين و براي وحدت و براي حل مشكلات دنياي اسلام و براي اجتماعِ دل­‌ها و نزديك شدن آن‌ها به يكديگر است.[۱۶]

در حج بايد مسايل جهان اسلام بررسي شود. بزرگترين مسألة عمومي مسلمين پس از لزوم آمادگي براي دفاع از اسلام و هويت جمعي مسلمين، مسألة ملت‌هاي زيرستم و مبارزي است كه دست طغيان و كفر و استكبار، آنان را مقهور و مظلوم ساخته و سخت‌ترين شرايط زندگي را برآنان تحميل كرده است.[۱۷]

حج بايد بر دل­‌هاي خسته و مجروح مسلمين مرهم نهاده و راه رشد و صلاح را كه همانا اتحاد و هم‌بستگي ملت‌هاي مسلمان و عزم راسخ آنان بر مقابله و مبارزه با اردوگاه استكبار و جهان‌خواران و غارتگران ثروت‌هاي مادي و معنوي مسلمين است به آنان نشان دهد.[۱۸]

نکته جالب این است که توجه امام خمینی و مقام معظم رهبری به ابعاد سیاسی و اجتماعی حج هیچگاه توجه آن‌ها را از ابعاد معنوی و اخلاقی حج باز نداشت.

امام فقيهي عارف و استاد اخلاق حوزه علميه بود که همچون حکيمي فرزانه، جنبه‌هاي اخلاقي و معنوي حج را با ظرافت و بياني زيبا اظهار داشت و همواره زائران را به رعايت آن‌ها سفارش کرد.[۱۹]

مهم آن است که حاج بداند که کجا مي‌رود و دعوت کي را اجابت مي‌کند و ميهمان کيست و آداب اين ميهماني چيست و بداند هر خودخواهي و خودبيني، با خداخواهي مخالفت است و با هجرت الي الله، مباين و موجب نقض معنويت حج است و اگر همين يک جهت عرفاني و معنوي براي انسان دست دهد و لبيک به راستي، مقرون به نداي حق تعالي تحقق حقيقي يابد، انسان در همه ميدان‌هاي سياسي و اجتماعي و فرهنگي و حتي نظامي پيروز مي‌شود و براي چنين انساني، شکست مفهومي ندارد.[۲۰]

در بیان ویژگی­‌های امام خمینی از ابعاد اخلاقی حج، تنيدگي با ابعاد سياسي به خوبي مشهود است:

مراتب معنوي حج که سرمايه حيات جاودانه است، و انسان را به افق توحيد و تنزيه نزديک مي‌نمايد، حاصل نخواهد شد، مگر آنکه دستورات عبادي حج، به‌طور صحيح و شايسته و مو به مو عمل شود… و بعد سياسي و اجتماعي آن حاصل نمي‌گردد، مگر آنکه بعد معنوي و الهي آن جامه عمل پوشد… .[۲۱]

بنابراین امام خمینی مناسک حج را از سویی به معنویت و از سویی به سیاست گره می­زند.

… و اگر جهات معنوي به فراموشي سپرده شود، گمان نکنيد که بتوان از چنگال شيطان نفس رهايي يابيد و تا در بند خويشتن خويش و هواهاي نفساني خود باشيد، نمي‌توانيد جهاد في سبيل الله و دفاع از حريم الله نماييد… .[۲۲]

مقام معظم رهبری نیز بر ابعاد اخلاقی و معنوی حج تاکید دارند. یکی از مهم‌ترين آثار حج از منظر ايشان، انسان‌سازي و ارتقاي درجات روح حج‌گزار است.

اهميت بيشتر اين کارکرد در انديشه آيت‌الله خامنه‌اي نيز از اين جهت است که پيش از هر کار ديگري که براي اصلاح جامعه چه در سطح ملت و چه در دو سطح امت اسلامي و بشريت، صورت مي‌پذيرد، انسان‌سازي و ارتقاي درجات معنوي انسان است…. در حقيقت دو نكته اساسي در حج هست، كه يكي مربوط به شخص زائر و حج‌گزار است، و ديگري مربوط به مسلمانان، سياست دنياي اسلام و جهت‌گيري امت اسلامي است. اهميت نکته اول، به جهت تقدم آن بر نکته دوم است؛ به طوري که اگر امر اول تحقق نپذيرد، کار دوم به درستي رخ نمي‌دهد. كار سياسي و فرياد سياسي، در دنيا زياد است. آن فريادي كه در دل‌ها اثر مي‌كند، جوامع را عوض مي‌كند، دشمن را در حقيقت مي‌ترساند و راه را به واقع، روشن مي‌كند، فريادي است كه از روي ايمان و از دلِ با تقوا و از انسان عاملِ صالح ناشي شده باشد؛ همان‌طور كه در انقلاب اسلامي ايران مشاهده شد. پس، خودسازي، مقدمه و شرط اساسي براي ديگرسازي و جهان‌سازي و ايجاد تحول و پيمودن راه‌هاي دشوار است. از اين رو است که در آيات كريمه حج، از ذكرالله و استغفار و بازگشت به خدا، مكرر سخن رفته است.[۲۳]

در انديشه ايشان هدف حج در جنبه فردي، تزكيه و رسيدن به صفا و نورانيت و پيراستگي از زخارف بي‌ارزش مادي و فراغت با خويشتن معنوي و انس با خداي متعال و ذكر و تضرع و توسل به حضرت حق است، تا آدمي به عبوديت ـ كه صراط مستقيم الهي به سوي كمال است ـ راه يابد و در آن گام بردارد.[۲۴]

ايشان حج را فريضه‌اي خاص در ميان فرائض ديني مي‌داند که جنبه‌هاي معنوي و سازنده فوق‌العاده‌اي در آن لحاظ شده است. در انديشه ايشان حج، واجبي، بي‌نظير است؛ چنان كه اگر ما در همه تعاليم اسلامي غور كنيم، شبيه آن را نخواهيم يافت. حج، وضع مخصوصي دارد و جنبه معنوي در آن فوق‌العاده است. براي مثال يك نوبت نماز را كه ملاحظه كنيد، چند دقيقه ذكر خداست؛ اما حج از آغاز پرداختن به اعمال كه طي چند روز انجام مي‌گيرد؛ چه در داخل خانه خدا، در مسعاي شريف، در عرفات، در مشعر، در منا، در اعمال گوناگون، در طواف‌هاي مختلف، در نشست و برخاست‌ها و در حرکت از نقطه‌اي به نقطه ديگر، همه ذكر خداست.[۲۵]

در واقع حج، در آئيني پُر راز و رمز، و در آميزه شگفت‌آوري از شُكوه و خاكساري، و اقتدار و فروتني، و حركت و تلاش دروني و بروني، نمادي از مبارزه و جهاد نفساني و جهاني انسانِ مسلمان، در راه تحقق حيات طيبه انساني را در برابر چشم آدمي مي‌گذارد و حج‌گزار را به تمرين عملي وظايف بزرگ خود وا مي‌دارد.[۲۶]

اخلاق سوغات واقعی حج

مقام معظم رهبري، سوغات واقعي حج را اخلاق و روحيات خوبي مي‏داند که حاجي با خود مي‏‌آورد، ايشان مي‏‌فرمايد:

سوغات، معنويتي است كه شما در خودتان ذخيره مي‏‌كنيد و مي‏‌آوريد؛ اخلاق و روحياتي است كه با خودتان مي‏‌آوريد. ما ديده‏‌ايم كساني را كه وقتي از حج برمي‏‌گردند، چهره و رفتار و كلام و ظاهر و باطن آن‌ها انسان را موعظه مي‏‌كند و تحت تأثير قرار مي‌‏دهد؛ اين خوب است؛ اين سوغات واقعي است.[۲۷]

مقام معظم رهبری همواره نسبت به حفظ و دستاوردهای اخلاقی حج تاکید دارند. بي‌شک توجه به بُعد دنيايي حج، بزرگ‌ترين مانع و چالش در مسير معنويت حج است؛ خوش‌گذراني‌ها، سفر به شهرها، گردش در بازارها و خريد کالا و خوردن غذاهاي خوب، بعد معنوي حج را کم‌رنگ مي‌کند. مقام معظم رهبري در اين رابطه مي‌فرمايند:

کساني که به مکه مي‌روند، مکه را فداي بازارگردي و دکان‌گردي نکنند. مکه بالاتر از اين حرف‌هاست… سفر حج اصلاً بر اساس خوش‌گذراني معين نشده است. براي خوردن صرف نيست، بلکه از معنويت حج و بهره‌برداري از مفاهيم عاليه ادعيه و زيارت و آيات کريمه غفلت نکنيد.[۲۸]

ايشان در همين رابطه مسئولان حج را به اصل «رياضت انتخابي» سفارش مي‌کنند و مي‌فرمايند:

به نظر من يک مقدار حج را به سمت رياضت انتخابي ببريد. برنامه‌ريزي کنيد که حالا يک مقدار در رياضت زندگي کنند… حج يک فرصت خوب است که انسان بتواند از دنيا و زخارف آن و وابستگي‌ها و طبقه‌بندي‌ها و خط‌کشي‌ها و همه آن چيزهايي که او را از معنا دور مي‌کند و به ماديت و خودپرستي نزديک مي‌کند جدا شود، و به خدا نزديک کند. اين يک فرصت است. اين اصل قضيه است.[۲۹]

از همين منظر، معظم له، برخي بازارگردي‌ها و غفلت از صرف وقت به عبادت و راز و نياز را سرزنش مي‌کنند.[۳۰]

با این رویکرد کلی که امام خمینی نسبت به حج داشتند، حج را بستر بصیرت و بیداری جهان اسلام قرار دادند. مقام معظم رهبری نیز که شاگرد تمام عیار و استادی شایسته در مکتب حضرت امام بودند، این مسیر را با قدرت ادامه دادند و بر ابعاد آن افزودند.

 

حجت الاسلام والمسلمین دکتر محسن محمدی

 

[۱] . ر.ک: مجموعه مقالات نخستین همایش اندیشه‌­های سیاسی و اجتماعی امام خمینی, ج۱, “امام خمینی و احیاگری دینی: تغییر در پارادایم”, ولی الله عباسی, ص۷۳-۱۰۱

[۲] .ر.ک: امام خمینی واندیشه­‌های اخلاقی – عرفانی (اخلاق, عرفان و جامعه), “حکیم وحدت و زعیم کثرت (امام خمینی متفکر دوران گذار به جامعه توحیدی)”, مظفرنامدار طالشانی, ص۴۹۲-۴۹۸٫

 

[۳] .ر.ک: مولفه­‌های اندیشه سیاسی امام خمینی, “امام خمینی و نقد تجدد و ترقی در جامعه دینی و غیردینی”, مظفرنامدار, ص۵۷-۱۰۳٫

[۴]. “دستاووردهای انقلاب اسلامی در جهان امروز”, احمد هوبر، ص۷۶، مجله حضور, شماره ۱, خرداد ۱۳۷۰٫

[۵] .برای نمونه ر.ک: صحیفه امام, ج۴, ص۲۰ و ۱۹؛ ج۶, ص۲۸۶و۲۸۷

[۶]. امام خمینی, صحيفه حج (مجموعه سخنان و پيام‌هاي رهبر کبير انقلاب اسلامي امام خميني=)، امام خمینی، ج۱، ص۲۷۰، چاپ دوم، تهران، مرکز تحقيقات حج، مشعر، ۱۳۸۷٫

[۷] .برای نمونه ر.ک: صحیفه امام, ج۵, ص۱۸۸, ج۶, ۲۰۲

[۸] ر.ک: مجموعه مقالات همایش اندیشه­‌های سیاسی و اجتماعی امام خمینی, ج۲, “اخلاق و سیاست در اندیشه امام خمینی”, اکرم نامور, ص۳۱۵-۳۴۲٫

[۹]. صحيفه حج، ج ۱، ص۲۵۰٫

[۱۰]. همان.

[۱۱]. صحيفه حج، ج۱، ص۱۱۴٫

[۱۲]. صحيفه نور، ج۲، ص۲۷۷٫

[۱۳]. صحيفه حج، ج۱، ص۱۸۴٫

[۱۴]. صحيفة حج، ج۲، ص ۲۱۷٫

[۱۵]. صحيفة حج، ج۲، ص ۲۷٫

[۱۶]. صحيفة حج، ج۲، ص ۱۳۳٫

[۱۷]. صحيفة حج، ج۲، ص۳۷٫

[۱۸]. صحيفة حج، ج۲، ص ۴۸٫

[۱۹]. صحیفه حج، ج۱، صص۲۹ ـ ۳۱، ۱۳۸، ۱۳۹، ۱۶۲، ۱۷۵٫

[۲۰]. همان، ص۱۶۲٫

[۲۱]. صحيفه حج، ج۱، ص۱۳۸٫

[۲۲]. صحيفه حج، ج۱، ص۱۳۹٫

[۲۳] . بيانات در ديدار اعضاي برگزار كننده «كنگره حج»، ۱۶/۲/۱۳۷۱٫

[۲۴] . پيام به مناسبت برگزاري مراسم حج، ۲۱/۱/۱۳۷۶٫

[۲۵] . بيانات در ديدار مسئولان و دست‌اندركاران حج، ۳۱/۱/۱۳۷۳٫

[۲۶] . پيام به حجاج بيت‌الله الحرام، ۲۸/۱۲/۱۳۷۷٫

[۲۷] . بيانات مقام معظم رهبري، ۳۰/۹/۱۳۸۳٫

[۲۸] . بيانات در ديدار مسئولان حج، ۳۱/۱/۷۳٫

[۲۹] . بيانات در ديدار مسئولان حج، ۱۶/۲/۷۱٫

[۳۰] . ر.ک: همان، ۱۱/۷/۹۰٫