جریان تجدیدنظر طلب در عقاید شیعه (بخش پنجم)

بررسی اندیشه‌های تجدیدنظر طلبانه شیخ علی اکبر حکمی‌زاده و سید ابوالفضل برقعی


علی اکبر در ابتدای دوران طلبگی اهل زهد و تقوا بود و حتي براي پرهيز از زياده‌گويي و غیبت زير زبانش ريگ مي‌گذاشت! اما به مرور پس از ارتباط با تجدیدنظر طلبانی همچون کسروی و شریعت سنگلجی، تحت تاثیر افکار آنان قرار گرفت و به انحراف گرایید.




 


شیخ علی اکبر حکمی‌زاده

علی اکبر حکمی‌زاده از جمله نویسندگان تاریخ معاصر ایران و از ارادتمندان به کسروی در دوره پهلوی است که شهرت خود را به واسطه نگارش کتابچه “اسرار هزار ساله” بدست آورد او در این کتاب با حمله به روحانیت، علمای دین و آداب و سنن مکتب تشیع، التهابی در جامعه ایران به وجود آورد. اقدام حکمی‌زاده با عکس‌العمل تند حوزه، علمای دین و مردمان متدین مواجه شد و حضرت امام خمینی(ره) را ناگزیر به پاسخ در قالب کتاب “کشف الاسرار” نمود. در این فراز ضمن مروری بر زندگینامه و ویژگی‌های شخصیتی و اعتقادی حکمی‌زاده، با افکار و عقاید این فرد بیشتر آشنا می‌شویم.

علي اكبر حکمی‌زاده فرزند شيخ مهدي حکمی‌زاده(مدیر مدرسه رضویه در قم) و داماد آيت الله سيد ابوالحسن طالقاني(پدر مرحوم سيد محمود طالقاني) است. علی اکبر خود یکی از طلاب مدرسه رضویه قم بود(۱) او در ابتدا پای‌بند سنن شیعه از جمله در برگزاری مراسم عزاداری برای اهل بیت(ع) بود بطوریکه در مجالس روضه‌ای که همه ساله در روز عاشورا در مدرسه رضویه برگزار می‌گردید، شرکت می‌کرد و خود در جمع عزادارن منبر مي‌رفت؛ اما کم‌کم به تجدیدنظر نسبت به عقاید شیعه روی آورد و با انتشار نشریاتی به نقد عقاید تشیع پرداخت. این در حالی بود که اشتغال اصلی وی در دوران طلبگی صحافی کتاب بود و از سواد و علم کافی برای نقد عقاید شیعه برخوردار نبود. امام خمینی(ره) با اشاره به این نکته در نقد وی در کشف الاسرار می‌فرماید: «همه اشتباه شما از همين پيدا شده كه گمان كرديد كه صحافي كه مدتي شغل شما بود با فن اجتهاد تناسب دارد!». (۲)

طلبه ای که زیر زبانش ریگ می‌گذاشت

گفته می‌شود علی اکبر در ابتدای دوران طلبگی اهل زهد و تقوا بود و حتي براي پرهيز از زياده‌گويي و غیبت زير زبانش ريگ مي‌گذاشت! اما به مرور پس از ارتباط با تجدیدنظر طلبانی همچون کسروی و شریعت سنگلجی، تحت تاثیر افکار آنان قرار گرفت و به انحراف گرایید.

مرحوم آیت الله سید حسین بدلا-که از نزدیک در جریان کارهای حکمی‌زاده قرار داشت- با اشاره به این نکته در کتاب خاطرات خود می‌گوید در يکي از مسافرت‌هايی که علي اکبر به قم آمد صحبت‌هايی کرد که باعث شد من در اعتقادات او شک کنم و حتي او را نجس بدانم و بگويم استکانش را آب بکشند. به عقیده آقای بدلا، مراودات حکمی‌زاده با افراد منحرف در تهران همچون کسروی و شریعت سبب ساز انحراف او شد.(۳)

تاثیرات وی از کسروی و پیروی از دیدگاه‌های او را می‌توان در ماهنامه همایون که توسط وی منتشر می‌شد به خوبی مشاهده کرد. به عنوان مثال در شماره نخست این نشریه که در مهر۱۳۱۳ه.ش  منتشر شد، حکمی‌زاده ضمن تبلیغ آثار کسروی و تاکید بر این نکته که «امروز بر عموم ملل مشرق خصوصا بر هموطنان لازم است که آثار این استاد بزرگوار(کسروی ) را بخوانند»، مقاله‌ای با عنوان «بت پرستی» منتشر کرد که در آن، احترام به قبور ائمه اطهار علیهم السلام و امامزادگان مذمت گردید؛ در مقاله دیگر از این نشریه با عنوان «این ره که تو می‌روی به ترکستان است» به مراسم سوگواری و عزاداری حمله شده است؛ در شماره ۷ این مجله، در مقاله «سرچشمه زندگی»، از رضاخان به نام «انوشیروان دادگر» تمجید می‌کند و… . (۴) حکمی‌زاده همچنین در کتاب اسرار هزار ساله به شرح دیدگاه‌ها و عقاید خود پرداخته است.

کتاب اسرار هزارساله!!

وی کتاب اسرار هزار ساله را در ۶ گفتار با عناوین خدا، امامت، روحاني، حكومت، قانون و حدیث منتشر نمود. مقدمه این کتاب با رویکردی مدافعانه از اقدامات رضاخان آغاز می‌شود و نویسنده در ادامه به بهانه مبارزه با خرافات و تاکید بر این نکته که در طول هزار سال خرافات و انحرافاتی به اسم دین وارد اسلام شده است، شعاير مذهبي و علمای شيعه را مورد نقد قرار می‌دهد. حکمی‌زاده در این اثر، نقد خود را با طرح ۱۳ پرسش آغاز می‌کند و به ظاهر از علماء می‌خواهد به این پرسش‌ها پاسخ دهند اما قصد واقعی وی رسیدن به جواب نیست بلکه او به طور آشکار به تشیع می‌تازد و نقد تفکرات شیعه در موضوعاتی که بیشتر مورد توجه وهابیون قرار دارد را مد نظر قرار می‌دهد.

وی در این ارتباط مساله توسل، عزاداري، استخاره، ساختن گنبد و بارگاه، اصل امامت و جایگاه احاديث در اسلام را مورد نقد قرار داده و همچنین جایگاه و قدرت مجتهد در عصر غيبت و ولایت فقیه، القاء ناسازگاری برخی احادیث با عقل و زندگی و عدم علاقه مردم به دین، وضع قانون توسط بشر و اعتقاد به ابدي بودن قوانين اسلام و برخی امور دیگر را با نگاهی نقادانه مطرح می‌سازد که امام خمینی(ره) در کشف الاسرار به این مسائل پاسخ داده است. حکمی زاده پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۶۶ شمسی درگذشت.

سید ابوالفضل برقعی

یکی دیگر از تجدیدنظرطلبانی که دشمنان تشیع مانورهای گسترده‌ای بر روی شخصیت وی داده‌اند و با خوشحالی فراوان از تغییر عقیده این شخص به مذهب وهابیت یاد نموده‌اند، سید ابوالفضل برقعی قمی می‌باشد که غالبا از وی با عناوینی همچون “علامه” و “آیه الله العظمی” نام می‌برند تا سخنان و عقاید وی را بازتاب گسترده‌تری بخشند. این درحالی است که این جریان خود این گونه القاب را همواره مورد مذمت قرار داده‌اند ولی از آنجا که در چنین مواردی کاربرد این القاب را به مصلحت خود می‌دانند، به طور گسترده از آن‌ها استفاده می‌کنند! برقعی پس از پیروزی انقلاب بر شدت مخالفت‌های خود علیه عقاید تشیع افزود و به همین دلیل نیز مورد سوء قصد قرار گرفت که بر اثر آن، جراحات مختصری برداشت. با گسترش تبلیغات برقعی علیه مکتب تشیع و عقاید شیعیان، وی در سال ۶۶-۶۷ مدتی در اوین بسر برد و پس از آن به یزد تبعید شد و در نهایت به دستور رهبر انقلاب حضرت آیه الله خامنه‌ای آزاد گردید؛ وی در سال ۱۳۷۰ شمسی درگذشت.(۵)

ویژگی‌های شخصیتی و اعتقادی برقعی

برقعی عمدتا در دوره دوم حیات خویش (پس از سال ۱۳۴۰شمسی) به افکار وهابی‌گری گرایش یافت و به مرور به وادی افراط افتاد. او در این دوره به این نتیجه رسید که در مذهب شیعه به گفته وی، خرافات زیادی وجود دارد که خلاف متون دینی هستند از این رو در این مقطع از حیاتش به تجدید نظر در عقاید سنتی خود پرداخت و بر اساس گفته خودش، سعی کرد تا با این خرافات مبارزه کند. از آن به بعد، وی اصلاحاتی در عقاید و نظرهای خود به وجود آورد، از جمله به مخالفت با آنچه که آن را بزرگ‌نمایی علی بن ابیطالب از سوی شیعیان می‌دانست، پرداخت؛ و توسل به امامان را زیر سؤال برد؛

او همچنین انتقادات تندی به حوزه‌های علمیه و علمای دین داشت و تقلید از مجتهد را حرام می‌دانست. وی معتقد بود که «قرآن احتیاج به تفسیر ندارد، چون تفسیر نظر انسانی است در حالی‌ که قرآن سخنان خداوند است و هر فرقه‌ای به نفع خودش قرآن را تفسیر می‌کند اما باید برای غیر عرب زبان، قرآن را خوب ترجمه نمود نه تفسیر»!

تضاد مفاتیح ‌الجنان با قرآن!

وی در کتاب «تضاد مفاتیح ‌الجنان با قرآن» ضمن زیر سوال بردن اصالت مفاتیح ‌الجنان می‌گوید:

از جمله خرافاتی که در میان عوام مسلمین حتی در میان عالم‌نمایان رواج دارد و نتیجه سکوت علما است، اعتقاد به کرامات و معجزات از قبور ائمه یا اعقاب آنها و سایر بزرگان دین است. در حالی که چنین اعتقاداتی مخالف اصل «توحید» و عقاید اصیل اسلامی و قرآنی است!(۶)

در سال‌های اخیر اکثر آثار برقعی در خارج از ایران و بطور عمده توسط وهابیون منتشر شده ‌است؛ از جمله این آثار می‌توان به درسی از ولایت؛ حافظ شکن (ردی بر حافظ)؛ عرض اخبار اصول بر قرآن و عقول؛ تابشی از قرآن؛ اصول دین از نظر قرآن؛ خرافات وفور در زیارات قبور؛ بررسی علمی در احادیث مهدی؛ تضاد مفاتیح الجنان با قرآن؛ دعای ندبه و خرافات آن؛ تحریم متعه در اسلام؛ تضاد مذهب جعفری با اسلام و قرآن؛ کسرُ الصنم در رد بر احادیث کتاب کافی؛ سوانح ایام (شرح زندگینامه برقعی به قلم خودش) و ترجمه برخی از آثار پیشوایان اهل سنت و سلفیه مانند ترجمه کتاب احکام القرآن محمد بن ادریس شافعی، ترجمه کتاب منهاج السنه ابن تیمیه و موارد دیگر اشاره کرد. آثار یاد شده مملو از عقایدی است که به شدت مورد توجه وهابیون قرار گرفته و از این رو از سوی آنان در سطح گسترده‌ای تبلیغ می‌گردد.

 

حجت الاسلام والمسلمین محمد ملک‌زاده

 

در شماره قبل خواندیم:

بررسی اندیشه‌های تجدیدنظر طلبانه محمد خالصی‌زاده و شریعت سنگلجی

شیخ ابراهیم زنجانی از صدور حکم اعدام شیخ فضل الله نوری تا تاثیرپذیری از وهابیت

شیخ هادی نجم‌آبادی روحانی تأثیرگذار بر جریانات انحرافی در تاریخ معاصر ایران

بررسی چالش اصولی‌ها و اخباری‌ها و پیامدهای آن

 

 

پی‌نوشت:

رک؛ حسین بدلا، هفتاد سال خاطره، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ۱۳۷۸٫

رک؛ امام خمینی(ره)، کشف الاسرار، قم، آزادی، بی تا.

حسین بدلا، هفتاد سال خاطره، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامي، ۱۳۷۸، ص ۲۰۸ به بعد.

رک؛ صدر هاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۴، اصفهان، کمال، ۱۳۶۳، ص ۳۳۸ – ۳۳۹٫

رسول جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران(سال‌های ۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، ۱۳۸۰، ص ۳۶۳٫

  1. تضاد مفاتیح با آیات قرآنوبگاه سید ابوالفضل برقعی در:http://www.borgei.com