جریان مخالف اتحاد مذاهب اسلامی| بخش اول




 



در میان جریان اصیل حوزه، روحانیت و مرجعیت علی‌القاعده نمی‌توان فرد یا گروهی را معرفی کرد که مخالف وحدت مذاهب اسلامی به‌ویژه وحدت شیعه و سنی باشد؛ زیرا وحدت از اصول انکارناپذیری است که قرآن کریم، روایات و سنت پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) مبیّن آن است و مطابق عقل و فطرت انسان نیز هست. از دیدگاه اسلام وحدت مذاهب اسلامی و تکیه‌بر اصول مشترک همان صراط مستقیم است و مخالفت با آن در حقیقت مخالفت با سخن خداوند در قرآن کریم و روایات معصومین علیهم‌السلام است که این عمل بدترین نوع کفر محسوب می‌شود. محور اولیه وحدت در دیدگاه قرآنی کریم «توحید» است. ازاین‌رو خداوند، زمانی که پیامبر را به‌سوی اهل کتاب می‏فرستد از او می‌خواهد که آنان را برای پیوستن به شعار توحید دعوت ‏کند: «ای پیامبر! به اهل کتاب بگو، بیایید بر اساس کلمه‏ای که بین ما و شما مشترک است، غیر از خدا را نپرستیم و یکدیگر را در برابر خداوند به‌عنوان رب و پروردگار نگیریم پس اگر روی برگرداندند بگویید، شاهد باشید که ما اهل تسلیم به‌حق هستیم». (۱) بر اساس آیات قرآن کریم، وحدت امت اسلامی سبب مصونیت دین، و تأیید و نصرت الهی برای مسلمانان است. خداوند در آیه ۱۰۳ سوره آل‌عمران از همه مؤمنان می‌خواهد به ریسمان الهی چنگ زنند و متفرّق نشوند. در آیه ۱۰ سوره حجرات خداوند بیان می‌فرماید: «انّما المؤمنونَ اِخوهٌ فَاَصلَحوا بینَ اَخَوَیکُم واتَّقوااللهَ لَعَلَّکُم تُرحَمون» یعنی مؤمنان باهم برادرند، میان برادرانتان صلح برقرار کنید و خداترس و باتقوا باشید، باشد که مورد لطف و رحمت الهی قرار گیرید؛ و سرانجام در آیه ۲۹ سوره فتح با محور قرار دادن رسول خدا (ص) می‌فرماید: «محَمدٌ رسُولُ اللهِ والَّذِینَ مَعَهُ اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم» یعنی: محمد رسول خداست و کسانی که با اویند بر کافران سخت‌گیر و در میان خود مهربان‌اند.

بامطالعه تاریخ اسلام و سیره اهل‌بیت (ع) می‌توان شواهد فراوانی از وحدت و همگرایی و ثمرات آن در بین مذاهب اسلامی یافت. سیره حضرت علی (ع) بهترین الگو و اسوه برای برقراری اخوت و وحدت اسلامی است. آن حضرت برای حفظ وحدت مسلمانان نه‌تنها از حقوق مسلم الهی خویش گذشت، بلکه از همکاری با مخالفان خود نیز دریغ نمی‌کرد؛ بنابراین ضرورت وحدت میان مسلمانان از دیدگاه اسلامی جزء اصول مسلم و انکارناپذیر و مورد تأکید دین اسلام است که درآیات قرآن و احادیث ائمه (ع) به آن سفارش شده و در مقابل تفرقه و اختلاف نهی شده است و لذا هیچ عالم دینی نمی‌تواند آن را انکار نماید. در طول تاریخ اسلام بزرگانی از هر دو مذهب شیعه و سنی در جهت اتحاد مسلمین تلاش‌های فراوانی نموده‌اند؛ بااین‌حال متأسفانه برخی از جریاناتی که خود را منتسب به حوزه دین و روحانیت می‌دانند و حتی برخی مدعی مرجعیت دینی نیز می‌باشند -به‌ویژه در دوره معاصر- از این جریان اصیل دینی فاصله گرفته و به مخالفت با اتحاد مذاهب اسلامی برخاسته‌اند و مدام به تفرقه میان مسلمانان به‌ویژه شیعه و سنی دامن می‌زنند که باید از آنان به‌عنوان یک جریان انحرافی در حوزه یادکرد.

منظور از وحدت اسلامی

پیش از معرفی و بررسی دیدگاه جریان انحرافی مخالف وحدت، لازم است مراد خود از «وحدت اسلامی» را در میان مسلمانان و پیروان مذاهب مختلف روشن نماییم. با بررسی متون دینی و دیدگاه بزرگان مشخص می‌گردد که تأکید بر وحدت مسلمانان از دیدگاه ایشان به معنای دست کشیدن پیروان مذاهب و شیعه و سنی از اصول و آرمان‌های مذهبی خویش نیست. بنیان‌گذار جمهوری اسلامی امام خمینی (ره) در تعریفی از این اصطلاح می‌فرماید:

البته دو تفکّر هست باید هم باشد، دو رأی هست باید هم باشد، سلیقه‌های مختلف باید باشد لکن سلیقه‌های مختلف اسباب این نمی‌شود که انسان باهم خوب نباشد … اگر در یک ملّتی اختلاف‌سلیقه نباشد، این ناقص است … اختلاف باید باشد، اختلاف‌سلیقه، اختلاف رأی، مباحثه، جاروجنجال این‌ها باید باشد لکن نتیجه این نباشد که ما دودسته بشویم … درعین‌حالی که اختلاف داریم، دوست هم باشیم. (۲)

رهبر انقلاب حضرت آیه الله خامنه‌ای نیز می‌فرماید:

ما نمی‌گوییم که سنی‌های عالَم بیایند شیعه بشوند، یا شیعه‌های عالَم دست از عقیده‌شان بردارند. البته، اگر یک سنی یا هرکسی تحقیق و تفحص کرد، عقیده‌اش هر چه شد، باید بر طبق عقیده و تحقیق خودش عمل کند. تکلیف او باخدایش است. حرف ما در هفته‌ی وحدت و به‌عنوان پیام وحدت این است که مسلمانان بیایند باهم متحد بشوند و با یکدیگر دشمنی نکنند. محور هم کتاب خدا و سنت نبىّ‌اکرم (ص) و شریعت اسلامی باشد. این حرف، حرف بدی نیست. این حرف، حرفی است که هر عاقل بی‌غرض و منصفی، آن را قبول خواهد کرد. ما به همه می‌گوییم که احترام یکدیگر را حفظ بکنند و به عقاید و مقدسات هم اهانت نکنند. اگر کسی به بهانه‌ی عقیده‌ای بخواهد به مقدسات دیگران اهانت بکند، ازنظر ما به‌هیچ‌وجه قابل دفاع نیست. (۳)

ایشان در اجلاس بزرگ وحدت اسلامی ضمن تبیین اصول وحدت اسلامی، معانی صحیح این اصطلاح را این‌گونه توضیح می‌دهند:

اتحاد مسلمین، به معنای انصراف مسلمین و فِرَق گوناگون از عقاید خاص کلامی و فقهی خودشان نیست؛ بلکه اتحاد مسلمین به دو معنای دیگر است که هردوی آن باید تأمین بشود: اول این‌که فِرَق گوناگون اسلامی (فِرَق سنی و فِرَق شیعه) – که هرکدام فِرَق مختلف کلامی و فقهی دارند – حقیقتاً در مقابله با دشمنان اسلام، همدلی و همدستی و همکاری و همفکری کنند. دوم این‌که فِرَق گوناگون مسلمین سعی کنند خودشان را به یکدیگر نزدیک کنند و تفاهم ایجاد نمایند و مذاهب فقهی را باهم مقایسه و منطبق کنند. بسیاری از فتاوای فقها و علما هست که اگر موردبحث فقهىِ عالمانه قرار بگیرد، ممکن است با مختصر تغییری، فتاوای دو مذهب به هم نزدیک شود.(۴)

استاد شهيد مرتضي مطهري نیز درباره مفهوم وحدت اسلامی ضمن رد برداشت‌های نادرست از این اصطلاح مي‌فرمايد:

مقصود از وحدت اسلامي چيست؟ آيا مقصود اين است از ميان مذاهب اسلامي، يكي انتخاب شود و سايه مذاهب كنار گذاشته شود؟ يا مقصود اين است كه مشتركات همه مذاهب گرفته شود و مفترقات همه آنها كنار گذاشته و مذهب جديدي بدين نحو اختراع شود كه عين هیچ‌یک از مذاهب موجود نباشد؟ يا اينكه وحدت اسلامي به‌هیچ‌وجه ربطي به وحدت مذاهب ندارد و مقصود از اتحاد مسلمين اتحاد پيروان مختلف در عين اختلافات مذهبي در برابر بيگانگان است؟ (۵)

نکته قابل‌توجه در این زمینه آن است که غالب مخالفين اتحاد مسلمين، براي اينكه وحدت اسلامي را مفهومي غیرمنطقی و غیرعملی جلوه دهند، آن را به نام وحدت مذهبي و یکی شدن تمام دیدگاه‌ها در خصوص اعتقادات دینی و مذهبی تعریف مي‌كنند تا عملاً با شكست مواجه گردد. درحالی‌که اختلاف امری طبیعی است و علمای اسلامی هم به دنبال حذف آن نبوده‌اند. حتی این اختلاف در میان علمای یک مذهب هم وجود دارد تا چه رسد به مذاهب مختلف. به تعبیر رهبر انقلاب حضرت آیه الله خامنه‌ای، این اختلافات در میان علمای شیعه و یا سنی وجود دارد اما نباید تبدیل به دشمنی شود:

فتاوای فقهای شیعه در مواردی صد و هشتاد درجه باهم اختلاف دارد. فتاوای ائمه‌ی اهل سنت در مواردی بسیار با همدیگر اختلاف دارد؛ اما لزومی ندارد وقتی اختلاف دارد، انسان به همدیگر بدگوئی کنند و فحش بدهند. خیلی خوب، او مذهبش این است، آن‌هم مذهبش این است… . (۶) بنابراین منظور علمای اسلام و بزرگان دین از وحدت، حذف تمام اختلافات و یکی شدن دیدگاه‌ها و مذاهب نیست؛ زیرا حصر و تبدیل مذاهب به يك مذهب و طرد مذاهب دیگر برای حفظ وحدت، نه معقول و منطقي است و نه عملي. بلکه مراد اصلی اندیشمندان اسلامی، متشكل شدن مسلمين در يك صف در برابر دشمنان مشترك است. اتحاد امت اسلامی به این معناست که پیروان مذاهب اسلامی ضمن حفظ عقاید خودشان، بر محور نقاط مشترک دینی مانند اصل توحید، ‌قرآن کریم،‌ رسالت پیامبر اسلام، سنت نبوی و …‌ در مقابل ‌خطراتی که از سوی دشمن مشترک، اصل اسلام و مسلمین را تهدید می‌کند، اتحاد ‌و‌ همبستگی داشته ‌باشند ‌و ‌از ‌اختلاف‌های مذهبی، ‌سیاسی، نژادی، زبانی و… ‌پرهیز کنند.‌

(ادامه دارد)

 

به قلم: حجت الاسلام محمد ملک زاده

 

پی‌نوشت:

  1. آل‌عمران،۶۴٫
  2. صحیفه امام، ج ۲۱، ص ۴۷٫
  3. بیانات رهبر انقلاب در دیدار با اقشار مختلف مردم و مسئولان و جمعی از شیعیان پاکستان‌، ۱۹/مهر/۱۳۶۸
  4. بیانات رهبر انقلاب در دیدار با میهمانان شرکت‌کننده در اجلاس وحدت اسلامی ۲۴/مهر/۱۳۶۸
  5. مرتضی مطهری، الغدیر و وحدت اسلامی، در: سید جعفر شهیدی (به اهتمام)، یادنامه علامه امینی، قم، بوستان کتاب، ص ۲۳۱٫
  6. بیانات رهبر انقلاب در دیدار با روحانیون و طلاب تشیع و تسنن کردستان‌ ۲۳/اردیبهشت/۱۳۸۸.