سلامت حوزه انقلابی منوط به حفظ و پاسداری از مفاهیم کلیدی آن


سلامت حوزه انقلابی منوط به حفظ و پاسداری از مفاهیم کلیدی آن و دور نگهداشتن حوزه از آفت‌ها و آسیب‌های حوزه انقلابی است



 


مفهوم حوزه انقلابی 

همچنان که در شماره قبل اشاره شد، یکی از مهم‌ترین نیازهای جامعه امروز ما، مطالبه انقلابی‌گری و تفکیک جریان‌های انقلابی از غیر انقلابی به ویژه در نهاد حوزه و روحانیت به عنوان پرچم دار انقلاب اسلامی است. چنانکه گذشت با مطالعه و بررسی دیدگاه‌های آیت‌الله خامنه‌ای در ارتباط با موضوع «انقلاب» نیز می‌توان مهم‌ترین دغدغه ایشان را حفظ «هویت انقلاب اسلامی» در دوره کنونی توصیف نمود. از بیانات و عملکردهای رهبر انقلاب که در مقاطع مختلف با مردم و مسؤولان نظام داشته‌اند به دست می‌آید که تأکید اصلی معظم‌له بر لزوم صیانت از شور انقلابی، حفظ روحیه انقلابی‌گری و انقلابی عمل کردن می‌باشد.
به عبارت دیگر چنانچه بخواهیم سه کلید واژه را در ادبیات سیاسی رهبر انقلاب اسلامی مربوط به حفظ انقلاب و نظام اسلامی رمزگشایی نموده و مورد تأکید قرار دهیم باید بگوییم: حفظ هویت انقلاب اسلامی منوط به حفظ خصوصیات انقلابی بر مبنای سه محور «انقلابی ماندن»؛ «انقلابی فکر کردن» و «انقلابی عمل کردن» می‌باشد و تنها در این صورت است که تدوام انقلاب اسلامی تضمین خواهد شد.
ایشان با تأکید بر شناخت و تامل بر عناصر و اصول سازنده انقلاب اسلامی، شاخصه‌های انقلابی بودن و انقلابی ماندن و در نهایت علل بقای انقلاب اسلامی را بر مبنای حفظ و پاسداری از این اصول ترسیم می‌نمایند.
رهبر معظم انقلاب همچنین انقلابی بودن در مقطع حساس کنونی را منوط به هدف‌گیری مستمر آرمان‌ها و همت بلند داشتن برای رسیدن به مبانی و ارزش‌های انقلاب اسلامی می‌دانند که امروزه به عنوان یکی از چالش‌های جدی جامعه اسلامی به حساب می‌آید. بر این اساس ضروری است ما با شناخت دقیق‌تر از جریان‌های غیر انقلابی در مراکز مختلف به‌ویژه در مراکز حساسی چون حوزه‌های علمیه و نهاد روحانیت، از موجودیت انقلاب و نظام اسلامی پاسداری کنیم. زیرا به فرموده رهبر معظم انقلاب «اگر بخواهیم نظام اسلامی همچنان اسلامی و انقلابی بماند، باید حوزه علمیه انقلابی بماند؛ زیرا اگر حوزه علمیه انقلابی نماند، نظام در خطر انحراف از انقلاب قرار خواهد گرفت»(۱) لازمه این امر، شناختی مناسب و درست از مفهوم حوزه انقلابی؛ و ضرورت‌ها و بایسته‌های حوزه انقلابی، پیش از پرداختن به تفکرات غیر انقلابی و بحث و بررسی پیرامون آن در حوزه می‌باشد. در این قسمت ابتدا مفهوم انقلابی بودن حوزه را برای تفکیک جایگاه آن از حوزه غیر انقلابی مورد بررسی قرار می‌دهیم:
از اصطلاح حوزه انقلابی، حداقل سه برداشت مختلف میتوان ارائه کرد:

۱٫ حوزه به مثابه نهادی ذیل انقلاب و مجموعه نظام

بر اساس یک برداشت، مراد از حوزه انقلابی، استناد حوزه و روحانیت، به انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی به مثابه «نهادی ذیل این نظام و مدافع آن» است. در این برداشت گرچه حوزه به عنوان نهادی مستقل از نظام اسلامی در نظر گرفته نشده و کارکرد آن ذیل مجموعه نظام و به عنوان یکی از ارکان آن تعریف می‌شود؛ اما الزاماً به معنای منفی «وابستگی حکومتی» و عدم هویت و استقلال فکری نیز نمی‌باشد. از این رو رهبر انقلاب در تبیین نسبت حوزه با انقلاب و نظام اسلامی می‌فرمایند: «آنچه که لازم است عرض بکنم – که از همه‌ی این مطالب مهمتر است – نسبت حوزه‌های علمیه با انقلاب و نظام اسلامی است. هیچ کس در عالم روحانیت، اگر انصاف و خرد را میزان قرار بدهد، نمی‌تواند خودش را از نظام اسلامی جدا بگیرد.» (۲)
با توجه حضور فعال روحانیت در عرصه جامعه و سیاست و با توجه به آن که نظام اسلامی با هدایت و رهبری یک فقیه جامع الشرایط و پشتیبانی طلاب و علمای حوزه‌های علمیه تأسیس شده است، طبیعی است که در ادامه مسیر نیز حوزه باید در کنار نظام اسلامی باشد و به عنوان بخشی از مجموعه انقلاب، هر جایی که نظام سیاسی به کمک آن نیاز داشته باشد، اعم از تولید اندیشه یا اطلاع رسانی و …، همراهی نماید.

۲٫ انقلابی بودن علوم حوزوی

در برداشت دیگر از حوزه انقلابی، واژه «انقلابی» می‌تواند وصف ساختار حوزه و «علوم حوزوی» باشد. انقلابی بودن علوم حوزوی به معنای ویژگی تحول‌خواهی در علوم موجود حوزوی است به گونه‌ای که این ویژگی، دانش‌های حوزوی را در راستای اداره مطلوب ساحت¬های مختلف نظام اسلامی به کار گرفته و ضمن طراحی ساختار مناسب و محتوای مطلوب این علوم، پاسخ گویی به پرسش‌های نظام را مدّ نظر قرار دهد. بدیهی است این امر موجب تحوّل، پویایی و روزآمدی، کارآمدی، نظام¬ وارگی و کاربردی شدن دانش¬های حوزوی در عصر موجود خواهد شد. کارآمد نمودن ساختار حوزه و علوم حوزوی پیش از هر چیز نیازمند باور به تحوّل¬ خواهی با توجّه به امکانات، شرایط و موانع موجود است و باید به گونه‌ای طراحی شود که بتواند در زمانی کمتر و با مطلوبیت بیشتر، غایات حوزه و اهداف و نیازهای انقلاب را تأمین نماید. لذا رهبر معظم انقلاب می‌فرمایند:
حوزه براى پيشرفت خود بايد از ابزارها و روش‌هاى متداول در محيط‌هاى علمى استفاده كند و خود را از امكاناتى كه بشر را در كسب علم موفق‏تر مى‏سازد محروم نسازد. در دنيايى كه تازه‏هاى ابزارى و ساختارى به دانش پژوهان فرصت مى‏دهد كه تازه‏ترين دستاوردهاى ذهن بشر را به سهولت كسب كنند، روا نيست كه طالب علم دين، راهى به نوآورى در روش‌هاى ناقص و معيوب نداشته باشد.(۳)
این همان چیزی است که ایشان از آن با عنوان ضرورت «زنده بودن حوزه» برای مفید بودن آن یاد می‌کند: «بايد حوزه زنده باشد، سالم باشد، قوى باشد تا بتواند رشد كند و آفاق جديدى را باز كند، منطقه جديدى را در اختيار مستفيدينِ از فوايد خود قرار بدهد.» (۴)

۳٫ انقلابی بودن عناصر حوزوی و مجموعه روحانیت

در برداشت دیگر از حوزه انقلابی، واژه «انقلابی» می‌تواند صفتی برای «مجموعه روحانیت» اعم از طلاب، اساتید و علمای حوزوی باشد. بدیهی است انقلابی بودن هر کدام از این گزینه‌ها می‌تواند مفهوم حوزه انقلابی را تبیین نماید. به عنوان مثال در وضعیت کنونی، نوع رفتارهای سلبی یا ایجابی طلاب، اساتید و علمای حوزه در حمایت از نظام اسلامی، دفاع از آرمان¬های انقلاب در برابر دشمنان داخلی و خارجی و تقابل با نظام سلطه، در راستای مفهوم انقلابی¬‌گری حوزه علمیّه و نهاد روحانیت قابل تعریف است. آیت‌الله خامنه‌ای با گلایه از فقدان این ویژگی در حوزه علمیه قبل از انقلاب می‌فرماید:
در حوزه علميه‏ قم درس زياد بود، تلاش علمى خيلى بود، درس خواندن يك كار جدى بود، تقوى و معنويت هم انصافاً بود. امّا از درك سياسى و جهت‏گيرى سياسى و شوق و ميل به ‏حاكميتِ اسلام خبرى نبود. با اينكه بزرگانى بودند، علماى اعلام، آيات عظام، مدرّسين، همه مخلص، همه عالم، هم در فقه اسلامى صاحب نظر و متبحّر، اما در عين حال آن انديشه‏ى حاكميت اسلام در حوزه فقه رايج نبود. حتى مى‏خواهم بگويم درس قرآن در حوزه نبود، درس حديث در حوزه نبود، درس نهج‏البلاغه در حوزه نبود، تا اينكه انقلاب آمد، وقتى انقلاب آمد يعنى اسلام متحرك، اسلام متنى صحيح و معقول و زنده وقتي كه آمد، واقعاً همه را زنده كرد. (۵)
مفهوم انقلابی بودن روحانیت و علمای دین، هم می‌تواند در عرصه اندیشه باشد و هم در عرصه عمل؛ یعنی گاهی یک عالم دینی به لحاظ اندیشه فردی انقلابی است و گاهی به لحاظ عملی رفتاری انقلابی دارد و در حوزه عملیاتی انقلابی عمل می‌کند. بنابراین در این صورت انقلابی بودن حوزه به مثابه یک وصف یا حالت و یا به معنای داشتن روحیه انقلابی برای علمای دینی خواهد بود.
در نهایت بر اساس برداشت‌ها و احتمالات سه گانه فوق از مفهوم حوزه انقلابی، سه مفهوم کلیدی و اساسی را می‌توان در معنای حوزه انقلابی جای داد. این سه مفهوم شامل «حمایت و پشتیبانی از انقلاب و نظام اسلامی»؛ «تحوّل ¬خواهی و کارآمدی» و «دغدغه ¬مندی نسبت به آرمان‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی ایران» می‌باشند.
سلامت حوزه انقلابی منوط به حفظ و پاسداری از مفاهیم کلیدی آن و دور نگهداشتن حوزه از آفت‌ها و آسیب‌های حوزه انقلابی است. مهمترین آسیب در این زمان، آفت تفرقه است که می‌تواند صدمه جدی به شاکله حوزه انقلابی وارد نموده و آن را از حالت سازندگی، پویایی و بالندگی دور سازد.
حوزه می‌تواند با تکیه بر نقاط مشترک و دوری از عوامل بی‌ثمر اختلاف‌زا به مراقبت از روحیه انقلابی خود بپردازد. در این زمینه به ویژه می‌توان بر افزایش ارتباطات حوزه‌های علمیه با مراکز مختلف علمی، سیاسی و اجتماعی و فرهنگی با هدف ترویج فرهنگ ناب شیعی و آموزه‌های والای مکتب اهل بیت علیهم السلام در سراسر جهان تأکید نمود.

نگارنده: محمد ملک‌زاده

پی‌نوشت:
۱٫ بیانات آیة الله خامنه‌ای در دیدار اعضای مجمع نمایندگان طلاب و فضلای حوزه علمیه قم، ۲۵/۱۲/۱۳۹۴٫
۲٫ بیانات آیة الله خامنه‌ای در دیدار علما و روحانیون خراسان شمالی، ۱۹/۰۷/۱۳۹۱٫
۳٫ بخشی از پيام رهبر معظم انقلاب اسلامى به جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم، ۲۴/۸/۱۳۷۱٫
۴٫ بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار فضلا و نخبگان حوزه علميه قم، ۱۳/۹/۱۳۷۴٫
۵٫ بيانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در ديدار با اعضاى شوراى هماهنگى تبليغات اسلامى، ۱۰/۳/۱۳۶۰٫