درآمدی بر تیپ‌شناسی و مدل‌سازی سبک زندگی عالمان برتر شیعی




 



اشاره: این مقاله می کوشد از منظری جدید به معرفی انواع کارکردها و تیپ های اجتماعی عالمان حوزوی بپردازد. در بخش اول از این نوشتار به معرفی اصل دغدغه، ضرورت، چرایی و چگونگی بحث پرداختیم. در یادداشت دوم با ورود به اصل موضوع سه دسته از تیپ های علمی، اجتماعی و سیاسی را معرفی نموده و ذیل هر یک انواع گوناگونی را بررسی نمودیم. در این بخش که قسمت آخر این نوشتار به شمار می آید به معرفی و بررسی سه دسته دیگر از تیپ های حوزوی در لایه های مدیریتی، بین المللی و تربیتی می پردازیم.

۴-تیپ‌های مدیریتی

در بخش تیپ‌های مدیریتی بیشتر عرصه فعالیت و محیط اعمال مدیریت را مد نظر قرار داده‌ایم. هرچند می‌توان از جهت سبک و رویکرد مدیریتی نیز به بررسی تیپ‌های مدیریتی پرداخت ولی این نوع بررسی را در ضمن عناوین زیر انجام خواهیم داد. برخی افراد اصلی‌ترین وجهه همت خود را به فعالیت‌های مدیریتی در عرصه‌های درون‌حوزوی و یا برون‌حوزوی قرار داده‌اند. هرچند آنچه بیشتر در حوزه‌ها مایه احترام یافتن و جایگاه داشتن است، برخورداری از وجهه‌ای علمی است ولی این تیپ دارای ارزشی حیاتی برای پدید آمدن همان چهره‌های علمی شاخص هستند. ارزش این افراد زمانی به‌خوبی قابل لمس است که نهاد‌های مدیریتی و مدارس علمیه تنها با برخورداری از برنامه‌هایی کارآمد، به خروجی‌هایی ضعیف دست پیدا می‌کنند. غفلت از تربیت مدیران متخصص مراکز حوزوی موجب شده اجرای سیاست‌ها و حتی روش درست فکر کردن برای طراحی سیاست‌های مدیریتی با نقصان جدی همراه شود.

مدیریتی مدارس علمیه

برخی عالمان پس از فراغت از تحصیل، تمام همّ خود را به تربیت طلبه معطوف می‌کردند. به‌گونه‌ای که مهم‌ترین فعالیت آن‌ها به‌صورت تخصصی، تأسیس و مدیریت مدارس علمیه و تربیت طلبه بود. این تمرکز تخصصی موجب می‌شد طلبه از هر جهت مورد نظارت پدرانه و عالمانه قرار گیرد و در مسیر رشد ویژه خود حرکت نماید. پدرانه بودن نگاه این طیف از مدیران، یعنی تهی بودن از بی‌مهری‌های سیستم‌های آموزشی، یعنی دارای پشتوانه‌ای از تأمل و تدبر و برنامه‌ریزی‌های عالمانه. این دو وصف موجب می‌شود طلبه با اعتماد و دلگرمی در اختیار سیاست‌های تربیتی و تحصیلی ایشان قرار بگیرد. یکی از موفق‌ترین مدل‌های این نوع مدیریت، مدیریت مرحوم آیت‌الله مجتهدی تهرانی بود که بسیاری از برجستگان امروز حوزه علمیه قم نتایج مجاهدت‌های وی بوده‌اند. مدل موفق دیگر آیت‌الله بنابی و مدرسه علمیه ایشان در شهرستان بناب است. این دو شخصیت توأمان برخوردار از فضل علمی و اخلاقی بوده و با این دو سرمایه، مجاهدانه عمر خود را وقف تربیت طلاب نمودند. مدل‌سازی رفتار مدیریتی و سبک زندگی صنفی این دو بزرگوار می‌تواند زمینه طراحی مدل بومی مدیریت حوزوی مدارس علمیه باشد.

مدیریت مراکز علمی – پژهشی

مراکز علمی‌ـ‌پژوهشی یکی از مهم‌ترین نهاد‌های تابعه حوزه‌های علمیه هستند. سیاست‌گذاری تولید علم و روش‌شناسی جذب نخبگان و تعامل با آن‌ها و نیز تربیت نیروی متخصص اموری هستند که تنها با برخورداری از فضل علمی حاصل نمی‌شوند. اساساً در کشور و در حوزه و دانشگاه با فقدان چنین نیرو‌های متخصصی روبه‌رو هستیم؛ افرادی که دارای توانمندی طراحی‌های کلان سیاست‌های علمی‌ـ‌پژوهشی باشند و نیز اهل رصد و شناسایی نخبگان، جذب آن‌ها و زمینه‌سازی برای نقش‌آفرینی علمی‌ـ‌تربیتی باشند. هر یک از این عناوین از سویی در مدیریت مراکز علمی امری حیاتی و کلیدی به‌شمار آمده و از سوی دیگر برخورداری از توانمندی فهم و اجرای آن امر سهل و ساده نیست. تربیت افراد متخصص در این زمینه دارای ضرورت و ظرافت‌های بسیاری است.

مدیریت مراکز اجرایی

حوزه علمیه نهادی گسترده و بسیار وسیع است که مدیریت همین سازمان وسیع و عرصه‌های مختلف اجرایی‌ـ‌خدماتی و رفاهی در آن نیازمند وجود توانمندی‌های بسیاری است. روش مدیریت سازمان، گسترش سازمان، روزآمد‌سازی آن و نیز شناسایی نیازمندی‌های رفاهی‌ـ‌خدماتی طلاب، بهترین روش‌های تأمین این نیاز‌ها در عین حفظ کرامت و زی طلبگی طلاب و روحانیون و ده‌ها مورد دیگر از این دست، مواردی هستند که نیازمند تدابیر بومی و برخوردار از تأمل و اندیشه‌اند.

مدیریت دفاتر و بیوت مراجع

دفاتر و بیوت مراجع یکی از حساس‌ترین نقاط در حوزه‌های علمیه است. این حساسیت از ابعاد گوناگونی قابل بررسی است. در ادامه به برخی ابعاد حساسیت دفاتر مراجع و ضرورت شکل‌گیری مدیریت تخصصی این عرصه اشاره می‌کنیم.

اولاً مرکز رسمی اعلام برنامه‌ها و مواضع هر مرجع تقلیدی دفتر و بیت مرجعیت است. موضع‌گیری و عدم موضع‌گیری یک مرجع در مسائل خطیر جامعه و جهان اسلام اثری کلان و عمیق دارد. دقت در هر موضع‌گیری و انعکاس هر نوع خبری از رفتار و موضع یک مرجع گاه در سرنوشت یک جامعه اثرگذار است. لذا نیازمند هوشمندی بسیاری است. گاه دیده می‌شود بر اساس یک بی‌تدبیری، خبر یا موضعی از یک مرجع در سطح رسانه‌ها منتشر می‌شود که آثار سوء اجتماعی دارد و یا با مصالح کلان نظام اسلامی در تنافی است.

ثانیاً محل برنامه‌ریزی انواع دیدار‌ها و مناسبات رسمی یک مرجع با چهره‌های سیاسی، علمی و بین‌المللی، بیت مرجع است. اینکه دیدار با چه افرادی دارای مفسده یا مصلحت است محتاج برخی اطلاعات و تحلیل‌های دقیق است. همچنین ترتیب دادن دیدار با برخی چهره‌های اثرگذار علمی و اجتماعی می‌تواند مبدأ یک تحول در یک مجموعه یا یک انسان اثرگذار باشد. دیدار هانری کربن با علامه طباطبایی، دیدار‌های پروفسور حسابی با علامه جعفری، دیدار ادواردو آنیلی با امام خمینی و ده‌ها مورد دیگر از دیدار‌های هوشمندانه و اثرگذار و ماندگار بوده است. از سوی دیگر راه‌یابی برخی چهره‌های بدسابقه سیاسی و یا عناصر جاسوسی به برخی بیوت مراجع حتی در فتاوای آن‌ها نیز اثرگذار بوده است.

ثالثاً مرکز تجمیع وجوهات شرعی و مدیریت هزینه آن‌ها در حوزه و دیگر محل‌ها دفاتر مراجع هستند. سالانه مبالغ هنگفتی سرمایه جامعه شیعی به دفاتر مراجع گسیل می‌شود که باید به‌صورت بهینه بهره‌برداری شود. یک عقلانیت اقتصادی آینده‌نگر و اندیشه‌محور می‌تواند با چنین سرمایه‌ای تحولات بزرگی را در سطح حوزه و جامعه رقم بزند. در برخی فرق و مذاهب دیگر با مبالغی به مراتب کمتر از خمس که به‌عنوان وجه شرعی آن فرقه از افراد أخذ می‌شود، تحولات وسیعی برنامه‌ریزی و اعمال می‌شود. در دنیا نمونه‌هایی از این نوع وجود دارد. برای به‌کارگیری هوشمندانه این سرمایه نیازمند طراحی مدل‌های کارآمد و ویژه هستیم.

رابعاً تعیین‌کننده‌ترین عنصر در مدیریت اخبار و اطلاعات و داده‌های خام و یا پردازش شده به یک مرجع نیز دفتر اوست. گاه رسیدن به‌موقع یک خبر به یک مرجع موجب موضع‌گیری‌ای تاریخی می‌شود. فتوای تحریم تنباکو میرزای شیرازی که برگ زرین افتخاری در تاریخ روحانیت شیعه شده است، محصول یک اطلاع‌رسانی و دغدغه‌سازی به‌هنگام است. گاهی نیز دیده شده که اطلاعات ناقص و یا مدیریت شده‌ای به مرجعی انتقال داده شده و موجب موضع‌گیری نامناسب وی گردیده است.

همه این موارد حساسیت‌های زیادی برای یک دفتر و بیت مرجعیت به وجود می‌آورد که از آن نهادی استراتژیک و مدیریت آن را مدیریتی راهبردی می‌سازد. البته راهبردی و استراتژیک بودن اوصاف بالقوه یک دفتر است که گاه به فعلیت می‌رسد ولی فعلیت یافتن دائمی آن محتاج تلاش و اراده اعضای اثرگذار یک دفتر است. از این روی دیده می‌شود برخی مراجع در عین برخورداری از جایگاه مرجعیت اثرگذاری خاصی در جامعه و حوزه ندارند. به هر روی مدیریت بیوت مراجع باید با نگاهی تخصصی صورت پذیرد تا از این جایگاه رفیع، خروجی‌های فاخری سامان یابد.

۵- تیپ‌های بین‌المللی

برخی علما دارای کارکرد‌های بین‌المللی و دغدغه‌هایی فرامرزی هستند. سید جمال‌الدین اسدآبادی شاید پیشگام‌ترین عالم این عرصه است که در آن زمان گام‌هایی بسیار فراتر از زمانه خود برداشته است. اگر حضور بین‌المللی یک عالم با هوشمندی و تدبیری خاص صورت پذیرد، آثاری ویژه و کلان در سطح جهانی بر جای خواهد گذاشت. این حضور گاه به‌صورت فردی و گاه به‌صورت سازمانی مثلاً در قالب مجموعه‌ای مانند جامعه المصطفی العالمیه رخ می‌دهد که هر یک مدلی خاص از حضور را می‌طلبد. داشتن مدل و برنامه برای تدبیر ابعاد گوناگون حیات بین‌المللی یک عالم می‌تواند موجب صدور انقلاب و گسترش تشیع در سطح جهان گردد.

تقریب مذاهب و جهان اسلام

یکی از عرصه‌های حضور بین‌المللی عالمان، عرصه تقریب مذاهب است. تلاش‌های عالمانی چون مرحوم آیت‌الله العظمی بروجردی برای تقریب مذاهب، موجب وحدت کلان جامعه اسلامی شده است. تقریب اگر با تدبیر صورت پذیرد و مرز‌های وحدت و تأکید بر اصول و عدم خلط بین این دو رعایت شود، وحدتی عاقلانه بین جامعه اسلامی در سطح کلان آن رخ می‌دهد و مانعی جدی برای دست اندازی‌های اختلاف‌افکنانه جامعه استکباری می‌شود. افراط و تفریط در این زمینه می‌تواند آثار تلخی بر جای بگذارد. لذا برای پیش‌گیری از آن باید مدل‌هایی متناسب با شرایط محیطی تقریب در کشور‌های مختلف به تفکیک محیط و اقتضاءات پیرامونی طراحی کرد.

گاه دغدغه تبلیغی یک عالم فراتر از دغدغه‌های تقریب مذاهب است. وی در این تیپ تنها به دنبال گفتگوی بین مذاهب اسلامی و ایجاد وحدت رویه بین آن‌ها نیست؛ بلکه با هدف‌گذاری‌هایی کلان‌تر، در پی فعال‌سازی ظرفیت‌های جهان اسلام برای پیشرفت‌های همه‌جانبه و اثرگذاری‌های بین‌المللی است.

 بین‌المللی ـ تبلیغی

برخی تیپ‌های بین‌المللی هدف‌هایی تبلیغی را دنبال می‌کنند. با حضور در مجامع جهانی سعی در گسترش و تقویت اندیشه دینی و اسلامی دارند. کشور‌ها و قاره‌های مختلف نیاز‌های تبلیغی و نیز روش‌های تبلیغی خاص خود را دارند. گاه این حضور در جمع مسلمانان غیرایرانی است، گاه در تعامل با مسلمانان ایرانی است. گاه مخاطب آن‌ها مسیحیان و اهل ادیان الهی هستند و گاه مخاطبان، اساساً بی‌دین و لامذهب‌اند. سطح مخاطبان در نوع گرایش مذهبی نیز متفاوت است. مخاطب می‌تواند جوان یا میان‌سال، یا تحصیل‌کرده و غیرتحصیل‌کرده باشد. گاه دارای موقعیت‌های اجتماعی ویژه‌ای است و گاه مخاطب، نهاد‌ها و مراکزی خاص هستند. همه این تنوع‌های محیطی و مخاطبی موجب ایجاد تغییر در محتوا، مدل و روش تبلیغ می‌شود. در این بین نمونه‌هایی از موفقیت‌های چشم‌گیر تبلیغی روحانیون و علمای شیعه در دیگر کشور‌ها وجود دارد که قابل مطالعه و تبدیل شدن به مدل هستند. از سوی دیگر می‌توان برای شرایط مختلف، مدل‌های مختلفی نیز طراحی نموده و افراد متخصصی را تربیت نمود. همچنین اولویت‌بندی منطقه‌ای برای حضور تبلیغی در سطح قاره‌های مختلف و نیز در کشور‌های گوناگون بر حسب نیاز و ضرورت و اثربخشی می‌تواند حضوری هوشمندانه را به ارمغان بیاورد.

بین‌المللی ـ علمی

مدل دیگری از حضور بین‌المللی عالمان، حضور علمی و آکادمیک است. این مدل یکی از مهم‌ترین و موثرترین نمونه‌های حضور بین‌المللی است. اهمیت این نوع تعامل به جنس مخاطب پیش روی برمی گردد. در تعاملات علمی معمولاً نخبگان و عالمان و اندیشمندان و دانش‌پژوهان، مخاطب هستند. ویژگی این دست افراد در برخورداری از مدل تعاملی منطق‌محور و نیز جایگاه اجتماعی خاص است. منطقی و علمی بودن آن‌ها تعامل را منطقی‌تر و سهل‌تر کرده و پذیرش را ارتقا می‌دهد و از سوی دیگر از تأثیر اجتماعی فوق‌العاده‌ای نیز برخوردار است. تعیین نوع موضوعات، نوع مجامع علمی و نشست‌های تخصصی جهانی و روش‌شناسی طرح موضوع در موفقیت‌های این نوع حضور، تأثیری ویژه دارد. شناسایی گفتمان‌های علمی حاکم بر مراکز علمی جهان در رشته‌های تخصصی مختلف علوم انسانی و الهیات و نیز مراکز معتبر ویژه برای حضور می‌تواند به تهیه این مدل‌ها کمک نماید.

۶- تیپ های تربیتی

یکی از اثرگذارین و مهمترین تیپ های حوزوی، تیپ های تربیتی هستند. اساتید اخلاق، اساتید عرفان، مشاوران مدارس از این دسته به شمار می آیند. تیپ های تربیتی دارای رویکردهای متفاوتی هستند و متناسب با مبانی، روش های گوناگونی در تربیت در پیش می گیرند. در سنت اصیل حوزوی این اساتید اخلاق و عرفان و تیپ های تربیتی بوده اند که به پرورش و تربیت نفوس طلاب پرداخته و عالمان ربانی تربیت نموده اند.

قوام حوزه های علمیه و وجه تمایز این نظام آموزشی با سایر نظامات آموزشی جهان در وجود همین تیپ های تربیتی است. تربیت عالمان ربانی و صاحب مکارم اخلاقی و رتبه های عرفانی کارکرد اصلی مربیان اخلاق و نفوس بوده است. گسترش این طیف در متن حوزه به حفظ اصالت های حوزوی و نیز رشد اخلاقی و معنوی جامعه منجر می شود.

نگارنده: حسین ایزدی