سبک زندگی عالمان برتر شیعی




 

اشاره: بررسی انواع تیپ‌های شخصیتی عالمان این امکان را به‌وجود می‌آورد که با آگاهی از مدل‌های مختلف خروجی‌های مؤثر حوزه، به تأمل پیرامون روش‌های تولید مدل‌های کارآمدتر در هر یک از سبک‌ها و تیپ‌های موجود بپردازیم. عالمان مؤثر و مفید عالمانی هستند که دارای نوعی اثرگذاری و فایده‌بخشی به محیط پیرامون خود هستند و دوران رشد را با موفقیت نسبی پشت سر گذاشته‌اند، در نتیجه می‌توانند دوران خدمت مناسبی داشته باشند. به خلاف روحانیونی که به دلیل عدم طی مناسب دوران رشد، نمی‌توانند به وادی خدمت قدم بگذارند. البته تبیین مؤثر و مفید بودن، دقت بسیاری می‌طلبد، و ما نیز تلاش می‌کنیم تیپ‌هایی را که نسبتاً مفیدتر و موثرتر می‌دانیم، مورد بررسی قرار دهیم. نیک می‌دانیم که برشمردن همه انواع خروجی‌های حوزه، بدون در نظر گرفتن اوصاف مفید و مؤثر بودن، مجالی وسیع می‌طلبد. در بخش دوم از این یادداشت مروری بر سه تیپ از انواع تیپ های عالمان حوزوی خواهیم داشت. تیپ های علمی، اجتماعی و سیاسی.


۱ـ تیپ‌های علمی   

تیپ‌های علمی افرادی هستند که مهم‌ترین اولویت حیات صنفی آن‌ها را فعالیت‌ها و اشتغالات علمی تشکیل می‌دهد. علاقه و استعداد این تیپ نیز معطوف به فعالیت علمی است. هرچند علم‌ورزی آن‌ها با یکدیگر دارای تفاوت‌هایی در کیفیت، سطح و نوع فعالیت علمی خواهد بود. این دسته مراجع فکری حوزه ها به شمار می آیند و فرآیند تربیت علمی عام در حوزه در اختیار ایشان قرار دارد. تیپ های علمی به نوبه خود دارای انواع گوناگونی هستند که در ادامه به برخی از آن ها اشاره می شود.

علمی ـ ترویجی

تیپ علمی ترویجی به فردی اطلاق می‌شود که دوران تحصیل خود را با موفقیت پشت سر گذاشته و سرمایه علمی قابل قبولی کسب کرده است. پس از فراغت از تحصیل یا حین آن، به دلیل برتری‌های علمی وارد عرصه تدریس دروس حوزه شده و نیز پژوهش‌هایی با سطح علمی – ترویجی انجام می‌دهد. بیشتر مدرسین حوزه از این طیف به‌شمار می‌آیند که علاقه جدی به کار علمی دارند ولی سطح این فعالیت از عرصه تدریس و تحقیق‌های متوسط فراتر نمی‌رود. البته نوع خدمتی که این طیف به حوزه می‌کنند نیز ویژه و ریشه‌ای است، چرا که تدریس خوب و روان و اثربخش که موجب رشد و ارتقای علمی طلاب می‌شود، خدمت بزرگی به بنیان‌های حوزه است و گاه بزرگان و نظریه‌پردازان به دلیل عدم برخورداری از استعداد و توانایی لازم در تدریس نمی‌توانند محتوای علمی را به‌خوبی منتقل نموده و تربیت علمی مستقیم طلاب را پی‌گیری نمایند.

علمی ـ تتبعی

برخی چهره‌های تیپ علمی علاقه و استعداد ویژه‌ای در امر تحقیق و تتبع دارند. این طیف نیز لایه‌ای مهم در جامعه علمی به‌شمار می‌آیند، چرا که پشتوانه‌ای برای حوزه‌ها ایجاد می‌کنند. تیپ‌های تتبعی علاقه ویژه‌ای به نسخه‌شناسی و نیز پیشینه‌شناسی تحقیق دارند، که هر دو از مهم‌ترین ارکان فعالیت علمی به‌شمار می‌آیند. آشنایی با منابع قدیم و جدید، اطلاع از انوع نسخه‌های قدیمی هر کتاب علمی و توانایی شناخت نسخه‌های مختلف و کشف محتوا از نسخ قدیمی ویژگی‌های بسیار ارزشمندی است. آیت‌الله حسن‌زاده آملی و برخی تربیت‌یافتگان مکتب ایشان دارای چنین توانمندی و گرایشی هستند. از سوی دیگر توانایی اطلاع از منابع گوناگون در موضوعات مختلف و جدیدترین تولیدات علمی در عرصه‌های گوناگون یکی دیگر از توانایی‌هایی است که در برخی افراد این طیف وجود دارد. این مدل از تیپ‌های علمی می‌توانند در شبکه اطلاعات علمی نقشی ویژه ایفا کنند. الزاماً از این طیف نمی‌توان و نباید انتظار نوآوری‌های خاص داشت، چرا که کار ویژه آن‌ها و توانمندی اصلی آن‌ها امر دیگری است.

علمی ـ تحول‌خواه

برخی تیپ‌های علمی دارای رویکرد‌های تحول‌خواهانه هستند. این طیف حتماً به نوآوری‌های ویژه و خیره‌کننده دست پیدا نمی‌کنند، اما کارکرد اصلی آن‌ها ترویج روحیه و رویکرد تحول‌خواهی در حوزه‌ها به‌شمار می‌آید. این طیف به دلیل علاقه‌مندی شخصیتی به مقوله تحول در علوم، ارتباط ویژه‌ای با تحول‌سازان برقرار می‌کنند و به‌خوبی اندیشه آن‌ها را تقریر کرده و بسط می‌دهند. نقش واسطه‌گری علمی و ترویج و تبیین و توسعه اندیشه‌های تحولی مهم‌ترین کارکرد این طیف به‌شمار می‌آید. البته افراد موجود در این طیف نیز دارای تفاوت‌هایی هستند. «طیف» بودن به معنای شدت و ضعف داشتن در برخورداری از برخی اوصاف است. این معنا به‌خوبی در همه تیپ‌هایی که تاکنون معرفی شد و نیز طیف اخیر جریان دارد. در تیپ مورد بحث، برخی علاوه بر برخورداری از وصف تحول‌خواهی تا حدودی تحول‌ساز نیز هستند ولی نه تا حدی که در طیف تحول‌سازان تعریف شوند.

علمی ـ تحول‌ساز

برجسته‌ترین تیپ علمی، تحول‌سازان هستند که از آن‌ها به‌عنوان نظریه‌پرداز نیز یاد می‌شود. هرچند سطح نظریه‌پردازی نیز متفاوت است و همان معنای طیف بودن در این تیپ نیز جریان دارد ولی نوآوری در عرصه تخصصی ویژگی اصلی افراد این تیپ به‌شمار می‌آید. تیپ تحول‌ساز و نظریه‌پرداز برای حرکت پرشتاب‌تر نیازمند فراهم بودن برخی شرایط محیطی و پیرامونی هستند تا بتوانند به سهولت و سرعت به تولید علم بپردازند. پشتیبانی‌های علمی، دستیاری پژوهش، تدوین آثار و تولیدات، کمک در تألیف و جمع‌آوری منابع و محتوای مورد نیاز تولید یک نظریه یا کتاب و به‌طور عمومی مدد‌رسانی در امر مقدمات پژوهش، برخی از نیازمندی‌های این تیپ به‌شمار می‌آید. از سوی دیگر کارآمد‌سازی زندگی نظریه‌پردازان باید در دستور کار قرار گیرد. کمک در اولویت‌گذاری موضوع پژهش و سوق دادن ایشان به تولید علم و نظریه‌پردازی در مسائل بنیادین و نیز مسائل مورد نیاز جامعه یکی از اصلی‌ترین خدمات به این افراد خواهد بود. تمرکز‌آفرینی علمی و زمینه‌سازی برای حضور مؤثر نظریه ایشان در مجامع علمی و نیز روان‌سازی امر تولید علم و شرایط آن از دیگر خدمات مورد نیاز به این طیف به‌شمار می‌آید.

۲ ـ تیپ‌های اجتماعی

تیپ‌های اجتماعی، عالمانی هستند که مهم‌ترین ویژگی شخصیتی آن‌ها اثرگذاری و حضور‌های اجتماعی است. این افراد مهم‌ترین اولویت فعالیت صنفی خود را تعامل سازنده با اجتماع تعریف کرده‌اند. البته در این میان سطح تعامل و نیز روش تعامل متفاوت است. همین تفاوت‌ها موجب می‌شود تیپ‌های اجتماعی نیز به مدل‌های گوناگونی تقسیم شوند. این تیپ به دلیل تمرکز بر تعامل با اجتماع ظرفیت ویژه‌ای برای عرصه جامعه‌سازی عملیاتی به‌شمار آمده و از طریق آن‌ها می‌توان جریان‌های اجتماعی را تولید کرده و مدیریت نمود. ظرفیت بودن آن‌ها از این جهت است که بیشتر عالمان به فعالیت‌های علمی علاقه‌مند هستند تا حضور در اجتماع و فعالیت روحانیت در اجتماع به دست طلاب جوان سپرده می‌شود که گاه از وزانت و اتقان لازم برخوردار نیست. پس حضور اجتماعی یک عالم در این میان به‌عنوان یک ظرفیت شناخته می‌شود.

 اجتماعی ـ تبلیغی

برخی فعالیت‌های اجتماعی در حد اثرگذاری تبلیغی است؛ یعنی در ایام تبلیغ و غیرآن با رویکرد تبلیغ‌محور با جامعه تعامل می‌گیرند. بسیاری از سخنرانان معروف در این طیف قرار می‌گیرند. از سویی برخی عالمانی که فعالیت ویژه علمی دارند ولی فعالیت تبلیغی در حیات صنفی آن‌ها دارای جایگاه خاص و ممتاز است نیز به این طیف تعلق دارند. همین سطح از ارتباط با جامعه و حضور اجتماعی اگر با ویرایش خاصی سامان یابد، نتایج ویژه‌ای در پی خواهد داشت.

اجتماعی ـ زیستی

سطح ارتباطات اجتماعی برخی عالمان بسیار فراتر از ارتباط‌های تبلیغی و موسمی است. تیپ اجتماعی ـ زیستی به کسی اطلاق می‌شود که نوع زیست خود را زندگی در اجتماع و با مردم تعریف کرده است. این سبک از زندگی که در بین عالمان قدیم رواج بیشتری داشت اثرگذاری فوق‌العاده‌ای در طراحی و پدیداری جامعه دینی دارد. عالمان در گذشته پس از فراغت از تحصیل وکسب مراتب عالی علمی به شهر و دیار خود مراجعت می‌کردند و نقش رهبری محلی را ایفا می‌نمودند. وقتی یک مجتهد و عالم وارسته در رأس امور دینی یک شهر قرار گیرد، سامانه‌ای فراگیر از رخداد‌های فرهنگی و دینی در شهر به وجود آمده و نظم می‌یابد. مردم در زندگی و تعامل نزدیک با یک عالم سبک زندگی دینی را لمس می‌کنند و از آن رنگ می‌گیرند. مدل‌های بسیار موفقی از این تیپ در سطح کشور و در برهه‌های زمانی گوناگون وجود دارد که می‌توان از آن‌ها مدل‌های توانمند و شاخصی را اصطیاد کرد. این جنس ارتباط دارای سازندگی و اثرگذاری فوق‌العاده‌ای است که می‌تواند سرنوشت چند نسل از یک جامعه را تعیین کند. تمرکز بر کارآمد‌سازی این نوع زندگی دارای اهمیتی راهبردی برای مدیریت فرهنگی کشور است.

اجتماعی ـ جریان‌ساز

دو تیپ اجتماعی پیش‌گفته بر اساس سطح ارتباط با جامعه تقسیم‌بندی و معرفی شدند ولی این تیپ بر اساس نوع کارکرد اجتماعی معرفی می‌شود. در این مدل سطح ارتباط با جامعه در درجه دوم قرار دارد. آنچه دارای اهمیت محوری است، نوع اثرگذاری و جنس آن است که می‌تواند با کمترین سطح از ارتباط اجتماعی نیز حاصل شود. با توجه به این نکته می‌توان تیپ‌های اجتماعی ـ زیستی و یا تبلیغی را فرض کرد که دارای کارکرد جریان‌سازی هستند.

تیپ‌های اجتماعی جریان‌ساز افرادی هستند که به دلیل وجود ویژگی‌های شخصیتی خاص از توانمندی اثرگذاری بالایی برخوردارند. اثرگذاری آن‌ها در نسبت با اجتماع، جریان‌سازی اجتماعی است. این افراد در لایه‌ای از روح انسان‌ها و لایه‌های اجتماعی نفوذ پیدا می‌کنند که می‌توانند آن‌ها را بر محور خطوط مشترک و واحد ارزشمندی مجتمع کنند. این نوع از اثرگذاری نیز دارای ارزشی راهبردی است. امام خمینی; و امام موسی صدر از یک جهت در این طبقه قرار می‌گیرند. هرچند کارکرد‌های متعددی برای این افراد می‌توان برشمرد ولی یکی از مهم‌ترین کارکرد‌های آنان همین مقوله محسوب می‌شود. تیپ جریان‌ساز با حضوری هرچند محدود، اثری ماندگار و بلند مدت بر روح جامعه می‌گذارد و استراتژیک بودن این تیپ افراد موجب می‌شود انسان‌ها را حول محور اساسی‌ترین و حیاتی‌ترین مقوله‌ها متحد کنند. این طیف از ظرفیت بسیار بالایی در شتاب بخشیدن به کمال و پیشرفت‌های همه‌جانبه جامعه اسلامی برخوردارند.

۳- تیپ‌های سیاسی

تیپ‌های سیاسی افرادی هستند که اصلی‌ترین حوزه کنش اجتماعی آن‌ها کنش‌های سیاسی است. تیپ‌های سیاسی حوزوی و روش‌های فعالیت سیاسی هر یک دارای اقسام گوناگونی است. طیف گسترده‌ای از مخالفین و موافقین و معاندین انقلاب اسلامی همه در این طیف مشاهده می‌شوند. هدف این نوشتار نیز معرفی و بررسی گرایش‌های سیاسی نیست تا به معرفی آن‌ها بپردازیم؛ بلکه در صدد تیپ‌شناسی و روش‌شناسی فعالیت سیاسی علما و روحانیون با وصف مفید و مؤثر بودن هستیم، تا تیپ‌های مفید را مطالعه، مدل‌برداری و تقویت کنیم. از این روی در بخش بررسی تیپ‌های سیاسی تنها با طیف سیاسیون موافق و طرفدار نظام اسلامی سر و کار داریم. چهره‌های سیاسی حوزوی از این حیث که برای جامعه مرجعیت دارند و موجب هدایت و یا ضلالت جامعه می‌شوند دارای ارزش و اهمیت بسیاری هستند.

سیاسی ـ تحلیل‌گر

برخی روحانیون که در عرصه سیاسی فعالیت می‌کنند نقش تحلیل‌گر سیاسی دارند. مردم از تحلیل‌ها و سخنرانی‌های روشنگرانه آن‌ها استفاده می‌کنند. این تحلیل‌گری سطوح مختلفی دارد. گاه تحلیل‌های عمومی ـ ترویجی ارائه می‌دهند و گاه اهل تحلیل‌های راهبردی و استراتژیک هستند. این طیف در عرصه‌های گوناگون سیاسی کشور حضور دارند. نماینده مجلس، نماینده ولی فقیه در ارگان‌های مختلف نظامی و غیره، عضو یک حزب و تشکیلات خاص، صاحب روزنامه یا رسانه‌ای و یا سخنران مذهبی بودن، برخی از عرصه‌ها و مدل‌های حضور و خدمت‌رسانی آن‌هاست. باید گفت فقدان نخبه سیاسی در حوزه و حتی بیرون حوزه در بین طیف‌های انقلابی خلأی محسوس است. این فقدان نه به معنای عدم کامل که به معنای کمتر بودن این افراد است. تمرکز بر نخبه‌پروری سیاسی یکی از اساسی‌ترین فعالیت‌هایی است که باید در بین این طیف صورت پذیرد. در اختیار قرار دادن بهترین و دقیق‌ترین اطلاعات و روش تحلیل‌گری نیز یکی دیگر از خدماتی است که می‌توان ارائه داد. جامعه در برهه‌های گوناگونی از انقلاب به‌دلیل فقدان تحلیل‌گران فهیم و دقیق دچار آسیب‌های بسیاری شده است.

سیاسی ـ انقلابی

تیپ‌های سیاسی انقلابی به معنای یک مدل از سیاسی بودن، افرادی هستند که رویکرد تحلیلی غیرمحافظه‌کارانه، صریح و بی‌پروایی دارند. افرادی که حقیقت و آرمان‌ها را فدای منافع و مصالح نمی‌کنند و به هیچ روی آماده معامله با جریانات سیاسی نیستند. وجود این افراد برای زنده نگه داشتن شور و نشاط و روح انقلابی و آرمان‌خواهی جامعه ضروری است؛ اما این شور انقلابی در عین نیاز به گسترش و حمایت، نیازمند ارتقای سطح بینش و تحلیل نیز هست. اگر کسی تنها انقلابی باشد ولی از درایت و کیاست برخوردار نباشد، نه تنها مفید نخواهد بود که می‌تواند به ضرر آرمان‌های جامعه نیز حرکت کند. تیپ سیاسی ـ انقلابی نیاز به حمایت برای گسترش در بین جامعه و حوزه داشته و در عین حال باید مورد تدبیر و ارتقا قرار گیرد.

سیاسی ـ جریان‌ساز و تشکیلات آفرین (با رویکرد راهبردی)

برخی سیاسیون در سطحی بالاتر به نقش‌آفرینی سیاسی می‌پردازند. این طیف کم‌تعداد ولی بسیار پراثر هستند. افرادی که در لایه‌های کلان به جهت‌دهی و جریان‌سازی می‌پردازند ولی کمتر در مسائل خرد و جزیی دخالت می‌کنند. این افراد دارای توانمندی متقاعد ساختن طیف‌های گوناگون، همراه نمودن آن‌ها با یکدیگر حول محوری واحد و به راه انداختن جریان‌های سیاسی در سطح حوزه و به تبع آن در سطح جامعه هستند. تحلیل‌گری، دوراندیشی، آینده‌نگری و برخورداری از تحلیل‌های عمیق و راهبردی برخی ویژگی‌های این افراد است. کلان‌نگری و تمرکز بر اهداف اساسی در این افراد موجب می‌شود جریان‌ها را از افتادن به دام مسائل خرد و روزمره و کم‌اهمیت به دور نگاه داشته و کلان‌نگری را ترویج نمایند. این افراد به صرف برخورداری از این اوصاف، ویژه و خاص هستند؛ ولی تنها همین کافی نیست. آسیب برخی چهره‌های این طیف در مرحله پس از تأسیس جریان و یا تشکیلات و جبهه سیاسی است. ایجاد یک جبهه یا جریان همه کار نیست، بلکه نیمی از کار، تدبیر تکامل و گسترش تشکیلات است. این تدبیر‌گری دارای ظرافت‌های ویژه‌ای است که امروز کمتر در بین جریان‌های سیاسی موجود به چشم می‌خورد. تشکیلات‌ها پس از مدتی کم کم از اهداف و آرمان‌های اولیه فاصله می‌گیرند و یا به دلیل فقدان نیروی انسانی مناسب و کارآمد از مسیر اثرگذاری خارج می‌شوند. اندیشه‌ای به بلوغ رسیده و کارآمد برای تأسیس و امتداد یک جریان و حفظ وصف اثرگذاری آن در بین چهره‌های سیاسی حوزوی به سختی دیده می‌شود، بلکه انفعال و بی‌تدبیری و بی‌برنامه بودن بیشتر به چشم می‌خورد.