عقاید باطل اهل حق




 

يکي از جريانات شريعت‌گريز، در برخي از کشورهاي اسلامي، از جمله در ايران، جريان اهل حق است. پيروان‌ اين جريان را در ايران، «اهل حق» و «علي‌اللهى» مي‌نامند. أهلِ حَقّ یا یارسایان عنوان پیروان طریقتی مذهبی ـ عرفانی است با آداب و متون مذهبی خاص خود و دارای بعضی اعتقادات که در مواردی با اسلام مطابقت ندارد. این آیین که در میان طوایف کُرد، لُر و تُرک‌زبان پیروان بسیار دارد، در بستری اسلامی رشد کرده و در عین حال، به سبب غلو در حق حضرت علی (ع) با سایر فرق غالی شیعه قرابت دارد، اما با این همه، بعضی از مبادی آن را می‌توان در اعتقادات و سنت‌های فکری و فرهنگ عامه مردمان ساکن غرب ایران جست‌وجو کرد و رگه‌هایی از اعتقادات ایرانی پیش از اسلام را نیز در آن یافت.


مهم‌ترين متن ديني فرقه اهل حق

مهم‌ترين متن دينى اين فرقه «كلام خزانه» يا «سرانجام» نام دارد كه در نظر غالب اهل حق، در حكم وحى مُنزَل و تعليمات آن كامل و بالاترين سند مسلكى و حاكم بر جميع شئون زندگانى اهل حق است. همه مراسمات و تشريفات مذهبى و دعاهاى يارسان از آن سرچشمه گرفته است.

«كلام خزانه» مجموعه كتاب‌ها و رساله‌هايى است كه در قرن هفتم و هشتم هجرى، توسط رهبران و بزرگان اهل حق تدوين شده و داراى شش بخش يا جزء است.

كتب مذهبى («كلام‌ها» و «دفاتر») فرقه و اصطلاحات مذهبى آن‌ها به زبان كردى اورامانى، گورانى، لكى و احياناً به زبان ترکي جغتايي است.[۱] در بعضى متون مقدس آن‌ها از مسلك اهل حق، به «آيين كردان» تعبير شده است.

«کتاب سرانجام» داراي شش بخش يا جزء به نام‌هاي: بارگه بارگه، دوره هفتوانه، گليم و کول، دوره چهل‌تن، دوره عابدين و خرده سرانجام است که توضيحات آنها خواهد آمد؛

  1. بارگه بارگه: شامل ۷۲ بند است كه توسط ۷۲ پير سروده شده و درباره فرود آمدن بارگاه‌هاى ذات الهى و گردش ارواح فرشتگان در پيكره پيامبران و پادشاهان و سرداران ايران است.
  2. دوره هفتوانه: غالباً از قربانى و ادعيه و گشت‌وگذارهاى ارواح در هفت طبقه آسمان و خلقت فرشتگان و برگزارى جم‌ها در روز ازل حكايت مى كند.
  3. گليم و كول: به معناى گليم به دوش و پشمينه‌پوش، درباره مجاهدت‌هاى پير بنيامين در مهاجرت به يمن است.
  4. دوره چهل‌تن: از آفرينش چهل تن از فرشتگان گزارش مى‌دهد كه در ازل، براى رازدارى آفريده شده‌اند و در قرن هشتم هجرى، در پيكره چهل ‌تن تجلى كرده، مردم را به توحيد دعوت كرده‌اند.
  5. دوره عابدين: شامل مناجات‌هاى عابدين جاف است كه از احوال صالحان و گناهكاران پس از مرگ هم صحبت مى‌كند.
  6. خرده سرانجام: مربوط به آداب و مناسك است، مثل برگزارى جم، جوز شكستن و سر سپردن، نامگذارى كودك، ازدواج، دعاى غسل و تلقين ميت.

سِرّ مگو

اهل حق آيين و مسلك خود را عصاره و حقيقتِ همه شرايع گذشته مى‌دانند. به زعم آنها، قرآن در اصل ۳۲ جزء بوده كه ۳۰ جزء موجود فرع دين است و دو جزء ديگر، اصل. آن اصل كه سرّ مگو است، در سينه پيامبر(صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) مانده و براى عموم فاش نشده بلكه سينه به سينه از امامان به حضرت مهدى(عج) رسيده و آن حضرت اين سرّ را كه «فرقان» نام گرفت، به زبان كردى بيان كرده است. جيحون‌آبادي مي‌گويد:

بر او گشت قرآن نزول از اله / بُدي سي و دو جزو در اصطلاح

که سي جزو آن حجت شرع بود / ز قانون آيين آن فرع بود

دو جزو دگر اصل دين حق است / ز اهل حقيقت پس او ناطق است

که سرّ مگو آن بُدي در اصول / بُدي ثبت در سينه آن رسول[۲]

اهل حق و کمال معنوي

نزد اهل حق كمال معنوى چهار مرحله دارد: شريعت، طريقت، معرفت و حقيقت. با شريعت اسلام، مرحله اول ختم شد، طريقت يعنى آن كه با ولايت على(عليه‌السلام) به مسلك اهل حق درآيند، با اطاعت از اولوالامر آنان كه به مقام مظهريت و مشيّت رسيده‌اند و مصداق اتم آن سلطان اسحاق است، به مقام معرفت برسند و آن‌گاه در مرحله چهارم حق و حقيقت را دريابند، تا كمال را در وصال و بقا را در فنا ببينند. به اين ترتيب، دوره طريقت و معرفت در ولايت على(عليه‌السلام) طى شد و ظهور سلطان اسحاق آغاز پيدايش مرحله حقيقت شد.[۳]

از ‌اين‌رو شريعت را پوست صدف و آيين اهل حق را مغز و درّ صدف مى‌خوانند، عصاره بطون حقيقى قرآن را در کتاب «سرانجام» و دستورات سلطان اسحاق را تكامل‌يافته شريعت محمدى مى‌دانند.

محل سکونت اهل حق

اهل حق اقلیتی هستند که عمدتاً در کشورهاي ايران، عراق، تركيه، آلبانى، سوريه، افغانستان و اندکي نيز در كشورهاى آسياى ميانه زندگي مي‌کنند.

در کشور ايران نيز استان كرمانشاه، عمده‌ترين مرکز سکونت اهل حق است، شهرهاى صحنه، کرند و روستاهاي اطراف قصرشيرين، سر پل ذهاب، کنگاور، منطقه دينور، بيوه نيج، ماهيدشت و اطراف اسلام آباد، ساكن هستند. بيشتر افراد ايل گوران و غالب سنجابى‌ها و عده‌اى از ايلات كلهر و زنگنه‌هاى كندوله و ايلات جلالوند از اهل حق هستند.

هم‌چنين در استان لرستان، روستاهاي کوهدشت، نور آباد (بخش دلفان) و روستاهاي آن، عده‌اي از اهل حق سکونت دارند. در استان آذربايجان شرقي، نيز عده‌اي در بخش ‌ايلچي ساکن هستند. اهل حق‌ اين منطقه، که مشهور به گوراني هستند، شايد از اطراف کرند هجرت کرده باشند.

در استان همدان، اطراف اسدآباد، تويسرکان، اطراف آوج و رزن و در استان تهران، در مناطقي مثل رودهن، بومهن عده‌اي ساکن هستند. در استان البرز در شهر هشتگرد، در استان مازندران در شهر کلاردشت و در استان سمنان اطراف گرمسار، نیز از جاهايي است که اهل حق در آن سکونت دارند.

جمعيت اهل حق

از جمعيت اهل حق ايران هيچ آمار دقيقي در دست نيست، برخي از اهل حق، جمعيت خود را بين ۲ تا ۳ ميليون نفر ذکر کرده‌اند که همگي تخميني است.

زيارتگاه‌ها و اماکن مقدس اهل حق

اهل حق مکان‌هاي متعددي به نام زيارتگاه و مکان مقدس دارند که موارد ذيل از آن جمله‌اند:

  1. مقبره سلطان اسحاق (سهاک) در نوسود پاوه؛
  2. مقبره بابا يادگار در ريجاب؛
  3. چشمه کوثر در کنار بابا يادگار؛
  4. مقبره داوود حشار در روستاي بان زرده ريجاب؛
  5. پير داوود در سرپل ذهاب؛
  6. مقبره شاه حياس در دينور؛
  7. غار مرنو در پرديور نوسود؛
  8. چشمه تشار در پرديور نوسود؛
  9. سيدمحمد گوره‌سوار در پرديور؛
  10. مقبره رمزبار در پرديور؛
  11. مقبره سيدمصطفي در پرديور؛
  12. مقبره پير بنيامين در کرند غرب (دالاهو)؛
  13. مقبره پير موسي در کرند غرب؛
  14. بهلول در کرند غرب؛
  15. شاه‌ابراهيم در بغداد؛
  16. مقبره نورعلي الهي در هشتگرد کرج؛
  17. مقبره شيخ جاني در فرانسه؛
  18. مقبره نعمت‌الله جيحون‌آبادي در جيحون‌آباد صحنه؛
  19. مقبره خان آتش در روستاي گره‌بان هرسين؛[۴]
  20. مقبره سيدبراکه در روستاي توت شامي ‌گهواره؛
  21. مقبره تيمور بانياراني در يکي از روستاهاي بخش قلخاني.

اختلاف در عقايد و آداب و رسوم

در کتاب‌هاي ملل و نحل و کتاب‌هاي مربوط به فرقه‌شناسي، تا‌ اين اواخر نامي ‌از فرقه اهل حق مشاهده نمي‌شود. از سوي ديگر چون پيروان اين فرقه، عقايد خود را سرّ مگو مي‌دانستند و از بيان آن طفره مي‌رفتند، اطلاعات مستند و جامعي از عقايد و آداب و رسوم آنان در دست نيست. تا چند سال قبل، حتي اکثر پيروان اين فرقه نيز اطلاع درستي از عقايد خود نداشتند. به همين جهت بين خاندان‌هاي مختلف اهل حق، اختلافات زيادي در عقايد و آداب و رسوم وجود دارد.

 

برگرفته از کتاب جریان‌شناسی احزاب و گروه‌های زاویه‌دار در ایران

——————————————————————————————————————–

[۱]. ر.ک: برهان الحق، ص۳٫

[۲]. حق‌الحقايق يا شاهنامه حقيقت، همان، ص۱۱۷٫

[۳]. ر.ک: برهان الحق، ص۷ تا ۱۵٫

[۴]. روستاي گره‌بان، از توابع هرسين، مسکوني عمومي نيست، بلکه منطقه‌اي سرسبز و حاصلخيز است که متعلق به خاندان آتش‌بيگي يا مشعشعي است. بيشتر مزارع آن منطقه، پوشيده از گل محمدي است و تبدیل به گلاب می‌شود. کارگران اين مزرعه بزرگ نيز همگي افرادي از اهل حق هستند که ساليانه مدتي به عنوان نذر و به‌طور مجاني براي سيد کار مي‌کنند و تنها به آنان غذا مي‌دهند.