معرفی کتاب

تاریخ تحولات سیاسی ایران(بررسی مولفه‌های دین، حاکمیت،مدنیت و سیاست در گستره‌ی هویت ملی ایران)


این کتاب نقش استعمارگران روسیه و انگلیس را در استعمار ملت ایران ترسیم کرده و در مقابل نقش روحانیت بیدار که در مقابله با استعمارگران، ایران را حفظ کردند به خوبی نشان داده است، علاوه بر آن نقش روشنفکرانی که برای استیلای غرب و شرق بر ایران تمام تلاش خود را انجام می‌دادند نیز بیان شده است.




 


توضیح اجمالی کتاب:

کتاب «تاریخ تحولات سیاسی ایران، بررسي مولفه هاي دين – حاكميت – مدنيت و تكوين دولت – ملت در گستره هويت  ملی ایران» نوشته موسی نجفی و موسی حقانی است. این کتاب در سال ۱۳۸۱ برای اولین بار توسط موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران در تهران منتشر شد و تا کنون بیش از ۷ بار تجدید چاپ شده است. تاریخ تحولات مورد اقبال دانشجویان تاریخ و سایر علاقمندان تاریخ قرار گرفته است تا جایی که کتاب درسی بعضی از دانشگاه های کشور قرار گرفته و به تازگی خلاصه‌ای از این کتاب در قطع کوچک با عنوان «تاریخ معاصر ایران» در ۳۷۲ صفحه توسط نشر آرما منتشر شده است. این کتابچه در همایش خادمان فرهنگ مکتوب در سال ۱۳۹۱ در حوزه تاریخ رتبه برتر را کسب کرد.

کتاب «تاریخ تحولات سیاسی ایران»، به روایت تاریخ معاصر ایران از شروع دوره صفوی تا اواخر حکومت پهلوی با دیدگاهی تحلیلی می‌پردازد. این کتاب حوادث و وقایع مهم و کلیدی تاریخ معاصر ایران را بررسی می‌کند و تحلیل‌های تاریخی از هر کدام ارائه می‌دهد. ناگفته نماند در این اثر به ایران قبل از اسلام اشاراتی بسیار مختصر شده است ( کمتر از ۵ درصد حجم کتاب) اما تاکید و نگاه اصلی به “ایران اسلامی-شیعی”، یعنی تحولات پنج قرن اخیر از عصر صفویه تا عهد انقلاب اسلامی معطوف می‌باشد.

ترسیم نقش استعمارگران روسیه و انگلیس

این کتاب نقش استعمارگران روسیه و انگلیس را در استعمار ملت ایران به خوبی ترسیم کرده و در مقابل نقش روحانیت بیدار که در مقابله با استعمارگران، ایران را حفظ کردند به خوبی ترسیم کرده است. همچنین نقش روشنفکرانی که برای استیلای غرب و شرق بر ایران تمام تلاش خود را می‌کردند به خوبی بیان شده است. نویسندگان این کتاب با نگاهی اسلامی به وقایع تاریخ معاصر نگریسته و همین مسئله باعث شده تا این کتاب مورد اقبال علاقمندان به تاریخ قرار گیرد.

در قسمتی از مقدمه این کتاب آمده است:

«سعی ما در نگارش این کتاب بر این نکته متمرکز بوده است که راهی هر چند کوتاه بر عمق تاریخ قرون اخیر ایران زده و مسائل را در این نقب فکری- تاریخی مورد بررسی قرار دهیم. مشکل بزرگ در فهم تاریخ ایران این است که تحلیلی کلی و نگاهی که بتواند نسبت‌ها و ارزش‌ها و شاخص‌ها را با هم بسنجد کمتر وجود دارد و این اثر سعی کرده مروری کلی بر این مهم داشته باشد.»

معرفی نویسندگان اثر

موسی حقانی از نویسندگان سرشناسی است که مسئول پژوهش موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران است و در امر پژوهش در تاریخ معاصر به خصوص تاریخ مشروطه معروف است و در این زمینه مقالات متعددی نگاشته است. موسی نجفی نیز دیگر نویسنده این کتاب، کتاب‌هایی در عرصه تاریخ معاصر، کتابی درباره حاج آقا نورالله اصفهانی و آقا نجفی اصفهانی دارد که از معروف‌ترین این کتاب هاست.

نویسندگان کتاب از حیث استفاده از عکس‌ها و اسناد متنوعی که در لابلای متون، آنها را به کار گرفته اند کتاب جذابی را برای مخاطب به همراه آورده‌اند علاوه بر اینکه بسیاری از این اسناد و عکس‌ها برای اولین بار منتشر شده است.  دسترسی نویسندگان کتاب به منابع متعدد باعث شده تا کتاب از حیث علمی و میزان استناد، دارای غنای بالایی باشد.

از دیگر وجوه تمایز کتاب آن است که فقط به نقل وقایع بسنده نکرده بلکه به جریانشناسی هم پرداخته و با تحلیل‌هایی که مستند بر اسناد و کتب معتبر است، به نتایج خوبی رسیده است.

کتاب دارای سه بخش است:

بخش نخست

به تاریخ تحولات ایران از صفویه تا دوران معاصر اختصاص یافته است .در این بخش، ابتدا نه فصل در موضوعات اصلی و متن تاریخ تحولات ایران به همراه حوادث و وقایع اصلی و جریان‌سازی‌های عمده بررسی و تبیین می‌شود و از فصل ده تا سیزدهم به جریانشناسی مشروطیت و نقش جریانات فکری و سیاسی پرداخته می‌شود:

عناوین فصل‌ها عبارت‌اند از:

فصل اول:

«مقدمه‌ای بر تاریخ ایران از گذشته تا صفویه» پس از ذکر فواید و آفت‌های تاریخ‌نگاری، به ذکر پراکنده‌ی رویدادهای سیاسی از طاهریان تا آق‌قویونلوها پرداخته است.

فصل دوم:

با عنوان «ظهور شیعیان صفوی یا اعظم حوادث ایران و اسلام»، پس از ارایه‌ی مقدماتی، مسأله‌ی گرایش به تشیع، خاندان و تفکر صفویان، تحولات بین‌المللی معاصر صفویه، فتح قسطنطنیه، مقایسه‌ی شروع نهضت صفویان با رنسانس اروپا، شاهان صفوی از شاه اسماعیل تا شاه سلطان حسین در سال ۱۱۳۵ ق. و ویژگی‌های جامعه‌ی صفوی، علل و مظاهر انحطاط حکومت صفویه را بحث کرده است.

فصل سوم:

با عنوان «دوران گذار (از نادرشاه افشار تا آقامحمدخان قاجار)» به کلیاتی از تحولات دوره‌ی افشاریان، زندیان، ایران و جهان در آستانه‌ی ظهور سلسله‌ی قاجاریه، انقلاب صنعتی و استعمار و رواج نژادپرستی و سلطه‌گری اروپا اشاره کرده است.

فصل چهارم

با عنوان «دوران قاجاریه (از ابتدای قاجاریه، تا آغاز دوره‌ی ناصری)» به کلیاتی از تحولات ایران از جمله اقدامات آقامحمدخان، جنگ‌های ایران و روس، اوضاع داخلی و بین‌المللی در زمان جنگ‌ها و قراردادهای استعماری (مجمل، مفصل، گلستان، ترکمنچای، تحولات دوران محمدشاه از جمله مسأله‌ی هرات، قرارداد ارزنه‌الروم و فرقه‌سازی؛ ترفند جدید استعمار پرداخته است.

فصل پنجم

با عنوان «فلسفه تجدد و ماهیت تاریخی آن در ایران» به بحث در تجدد و مفاهیم ابتدایی و اولیه‌اش در جامعه ایرانی پرداخته است.

تجدد و نوگرایی جامعه ایران در پنج قرن گذشته که به روزگار صفویان، جامعه ایران را در تب و تاب و تحول جدیدی سوق داد و اثرات آن تا به امروز در زوایا و ابعاد مختلف هویت ملی ایران پابرجاست.

فصل ششم

با عنوان «ایران و نیم قرن پادشاهی ناصرالدین شاه» کلیاتی از تحولات دوره‌ی ناصری از جمله صدارت امیرکبیر و حوادث مهم دوره‌ی او، تحدید مرزهای ایران براساس معاهدات مختلف مرزی، تحلیلی بر سیاست صدراعظم‌های دوره‌ی ناصری، امتیازات خارجیان و نتایج سلطنت ناصرالدین شاه را مورد بررسی قرار داده است.

فصل هفتم

با عنوان «ملاک خدمت و خیانت براساس موازنه‌ی مثبت و منفی در تاریخ تحولات ایران از معاهده‌ی ترکمنچای تا تحریم تنباکو» چارچوبی کلی جهت شناسایی و ارزیابی عملکرد شخصیت‌های این دوره ارایه داده است.

این فصل، حاوی، نقدی بر عملکرد منورالفکران دوره‌ی قاجار، به ویژه دانشجویان اعزامی و بررسی تاریخ‌نگاری روشنفکران دوره‌ی پهلوی از جریان روشنفکری است.

فصل هشتم

با عنوان «تحلیل تاریخی قیام تحریم تنباکو» یکی از مهمترین فصول کتاب است که در آن با ترسیم مثلث نجف، تهران و اصفهان، مبارزه علیه قرارداد رژی را به رهبری میرزا حسن مجتهد شیرازی، شیخ فضل‌الله نوری و شیخ محمدتقی نجفی‌ اصفهانی با ارایه‌ی اسناد و مدارک، تحلیل می‌کنند و فعالیت ضد استعماری تبریز و شیراز را، حوادث پیرامونی به شمار می‌آورند و معتقدند که در این حادثه «بدنه‌ی سراسری دین‌باوران دیندار، از طریق این دو حلقه‌ی اتصال (نوری و نجفی‌اصفهانی) پیوند خود را با آیت‌الله مجدد (شیرازی) تأمین می‌کرده است». همچنین حساسیت به مساله “خیانت و خدمت ” و خودباوری، هویت  در برابر بی شخصیتی و بحران هویت ، پافشاری بر ارزش‌های ملی و دینی نسبت به بی وطنی و …. را به خوبی در این فصل تشریح می‌کند.

فصل نهم

با عنوان «تحلیلی از وضعیت ایران در دوران سلطنت مظفرالدین شاه، و بحث پیرامون چند قرارداد استعماری» به بیان کلیاتی درباره‌ی قرارداد ۱۹۰۱ م.، قرارداد دارسی، قرارداد ۱۹۰۷، ماجرای شوستر و اولتیماتوم، قرارداد وثوق‌الدوله (۱۹۱۹ م.) پرداخته است و در پانوشت این فصل متن دو قرارداد ۱۹۰۷ و ۱۹۱۹ نیز درج شده است.

فصل دهم

با عنوان «ریشه‌های تاریخی نهضت مشروطیت ایران» به حوادثی چون مسأله‌ی نوز بلژیکی، تخریب بانک استقراضی روس، واقعه‌ی مسجد شاه، مهاجرت صغری و جنبش عدالتخانه، مهاجرت کبری و فرمان مشروطیت، حمایت علمای نجف از نهضت، ترکیب اولین مجلس شورای ملی، قانون اساسی، استبداد صغیر، قیام شهرها و بالأخره دوره دوم مشروطیت پرداخته است. کانون بحث این فصل، نارضایتی دینی مردم از بیگانگان و همدستی علما با توده‌ها است که همراه با ضعف مظفرالدین شاه موجب پیروزی انقلاب شد.

فصل یازدهم

با عنوان «جریان‌شناسی نهضت مشروطیت»، به نقش جریانات فکری و سیاسی در تدوین قانون اساسی پرداخته و معتقد است که نفوذ عناصر سکولار، موجب انحراف مشروطیت و طرد علما شد.

کمرنگ کردن رهبری دینی، نفوذ عناصر فرصت‌طلب در نهضت، کمرنگ کردن اندیشه‌های دینی در قانون اساسی، اختلاف دو اندیشه‌ی دینی و غیر دینی و برداشت‌های مختلف دینی در مشروطیت نیز به انحراف بیشتر انجامید. نگارندگان در این فصل می‌کوشند تا اختلاف نظرهای سیاسی علما را که قطعاً منبعث از اجتهادها و استنباط‌های فقهی‌شان است، سطحی و قابل اغماض نشان دهند و از قول شیخ فضل‌الله نوری می‌نویسند: «ما همان مشروطه و مجلس را می‌خواهیم که جناب آخوند خراسانی می‌خواهد، ولی اختلاف بین ما و لامذهب‌هاست که از عناوین مقدس سوءاستفاده می‌کنند. ای مسلمانان کدام مسلمان است که می‌گوید مجلسی که تخفیف ظلم نماید و اجرای احکام اسلام کند، بد است و نباید باشد؟»

فصل دوازدهم

با عنوان «ضابطه اجتهادی علیه بدعت غربگرایی(مروری بر آرا و مبارزات آیت الله شهید شیخ فضل الله نوری علیه اباحیت سکولاریسم در مشروطیت) به شبهاتی که در مورد شیخ فضل الله هست پاسخ می‌دهد و شیخ را از این تهمت‌ها مبرا دانسته و او را در از مبارزان باسابقه و از پیشگامان نهضت بیداری به رهبری میرزای شیرازی می‌شمارد.

فصل سیزدهم

با عنوان «نجف و مشروطیت ایران پس از فتح تهران» به طور مستند به نقش آیات عظام نجف؛ خراسان، مازندران، تهران و نائین می‌پردازد و معتقد است که آیات عظام از مدت‌ها قبل، درباره‌ی استبداد و انحراف و ضدیت با دین از سوی برخی مشروطه‌خواهان تذکر داده بودند و بارها افراط‌کاری آزادی‌طلبان از جمله تقی‌زاده را به نقد کشیده و وی را نکوهش کرده بودند.

بخش دوم

در باقی فصل‌ها به تحلیل تاریخی و علت‌یابی حوادث و جریانات اشارت دارد و در آن، رابطه دین و دولت و تجدد و نقش آفرینی‌ها و عملکرد ویژه هر یک به طور مرتبط با متن حوادث در قالبی از اندیشه سیاسی و اندیشه تاریخی بازنگری و بازکاوی می‌شود.

فصل چهاردهم

با عنوان «دو سطح تحلیل تاریخ تحولات ایران (اصول اندیشه‌ی تعالی در نقد اندیشه‌ی ترقی)»، به تحلیل دو جریان فکری سکولار و دینی پرداخته و رد پای فراماسونرها را در تحولات دنبال کرده است که بعدها توسط تاریخ‌نگاران همان تفکر، بر وابستگی آنان به غرب سرپوش گذاشته شده است. این فصل به نقد تاریخ‌نگاری فریدون‌ آدمیت نیز پرداخته و مدعی است که بدون درک درست از شرایط ایران سعی کرده قالب‌های غربی را در این کشور پیاده کند.

فصل پانزدهم

با عنوان «نقد مشهورات در انقلاب مشروطیت ایران» به زیر سؤال رفتن بخشی از وقایع و تفکرات و جریانات سکولار مشروطه و آسیب دیدن بخشی از مشهورات انقلاب مشروطه؛ بطوری که پیکره اصلی تحلیل مشروطه در این آسیب دیدگی دچار تزلزل شد پرداخته است.

فصل شانزدهم:

با عنوان «پادشاهی نافرجام (و) دولت‌های ناپایدار» به تحولات سیاسی همچون قرارداد ۱۹۱۵ و پلیس جنوب، ماجرای مهاجرت به کرمانشاه و تشکیل کمیته‌ی دفاع ملی، نفت و مطامع استعماری انگلیس و روسیه، قرارداد وثوق‌الدوله و کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ پرداخته است.

فصل هفدهم:

با عنوان «مقدمات فکری و سیاسی پیدایش حکومت پهلوی و مسأله‌ی دین، دولت و تجدد» به علل انحراف مشروطه پرداخته و از جمله عوامل آن، برکنار شدن اندیشه‌ی دینی، عدم شناخت روشن از غرب و استعمار، غلبه‌ی سکولاریزم بعد از مشروطه، فرقه‌بازی‌ها و ناامنی و عدم استقرار نهادهای قانونی را نام برده است.

فصل هجدهم:

با عنوان «پادشاهی یک قزاق» به تلاش‌ها و اقدام‌های رضاشاه در جنبه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پرداخته و معتقد است که این اقدامات در راستای اسلام‌زدایی بوده و ریشه در سکولاریزم و غرب‌زدگی روشنفکران این دوره دارد. هم‌چنین به مبارزه‌ی عالمان دینی همچون شیخ محمدتقی بافقی، شیخ نور‌الله اصفهانی و قیام گوهرشاد اشاره کرده است.

فصل نوزدهم:

با عنوان «ایران در حکومت پهلوی دوم» به بیان کلیات و تحولات گزینشی این دوره پرداخته است و از میان مهمترین حوادث، نهضت ملی و انقلاب اسلامی را مورد بررسی قرار داده است. در این قسمت برخلاف تحولات دوره‌ی مشروطه، مؤلفان به شدت به مجمل‌گویی و ایجاز روی آورده‌اند.

فصل بیست:

با عنوان «تاملی بر عوامل سقوط رژیم پهلوی» به عوامل سرنگونی رژیم وابسته اشاره می‌کند. عوامل متعددی در سقوط رژیم پهلوی تاثیر داشت از جمله مهمترین آنها فساد سیاسی، فساد اقتصادی و فساد اخلاقی بود که در این بخش به اختصار به بررسی نقش این سه عامل اساسی در سقوط رژیم پهلوی می‌پردازد.

فصل بیست و یکم:

با عنوان «نگاهی به تکاپوی سیاسی – فرهنگی فراماسونری در ایران» به روشن کردن رد پای فراماسونری در تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران از زمان آشنایی ایرانیان با این پدیده تا فعالیت‌شان در دوره‌ی پهلوی دوم پرداخته است.

فصل بیست و دوم:

با عنوان «بررسی ده واقعه و موج تاریخی در پنج قرن اخیر ایران»، در حکم نتیجه‌گیری کتاب است که در آن به شناسایی پدیده‌ها و تحولات مهم و نقطه‌ی عطف در تاریخ پرداخته شده است.

بخش سوم

این بخش کتاب، شامل فرهنگ‌نامه و واژه‌شناسی تاریخ تحولات سیاسی معاصر ایران است.

مهمترین ویژگی‌های کتاب

اصول فکری و شالوده ی اصلی کتاب به شرح ذیل می باشد:

-اسناد و مدارک معتبر تاریخی شالوده اصلی ترکیب فصول و مطالب علمی را تشکیل می‌دهد و کتاب سعی و اهتمام اصلی خود را بر آن داشته تا همه موضوعات و مطالب ارائه شده (بویژه تحلیل‌های تاریخی) در قلمرو تاریخ و اسناد و مدارک متقن تاریخی واقع شود.

-رعایت انصاف و اعتدال  و ارائه درست و صریح تاریخ بدور از یکجانبه‌گرائی، انحصارطلبی و مطلق‌گرائی موجود در تحلیل‌های تاریخی «شرق شناسان.»

-حساسیت به مساله «خیانت و خدمت» و خنثی نبودن این مجلد در اهتمام به معرفی جریان‌ها و شخصیت‌های تاثیرگذار در پیشرفت یا تنزل ایران زمین -در طول تاریخ ۵ قرن گذشته-. در واقع مسائلی نظیر خدمت و خیانت، خودباوری، هویت در برابر بی‌شخصیتی و بحران هویت، پافشاری بر ارزش‌های ملی و دینی نسبت به بی‌وطنی و …. در این اثر جزء لاینفک  تمامی فصول و مطالب کتاب بوده است.