معرفی کتاب جریان‌شناسی تفکر التقاطی در ایران معاصر


معرفی اجمالی کتاب «جریان شناسی تفکر التقاطی در ایران معاصر» نوشته جناب آقای دکتر آیت مظفری می باشد. در این کتاب آمده است : در تاریخ معاصر ایران از قاجاریه تا امروز همچون پیش از آن، جریان های فکری مختلفی فعال بوده اند. برخی از این اندیشه ها ریشه در وحی الهی داشته و پاره […]




 


معرفی اجمالی

کتاب «جریان شناسی تفکر التقاطی در ایران معاصر» نوشته جناب آقای دکتر آیت مظفری می باشد.

در این کتاب آمده است :

در تاریخ معاصر ایران از قاجاریه تا امروز همچون پیش از آن، جریان های فکری مختلفی فعال بوده اند. برخی از این اندیشه ها ریشه در وحی الهی داشته و پاره ای دیگر از افکار بشری تراویده اند. اما شکل سومی نیز وجود داشته و آن، ترکیبی از وحی الهی و افکار بشری بوده است. اندیشه سوم را التقاط نامیده اند. زیرا التقاط، به معنای برچیدن، چیزی از موضعی، از جایی گرفتن است. التقاطی نیز به معنای فرد، گروه، اندیشه یا مکتبی است که دربردارنده عناصر مختلفی از آرا، عقاید و روش یا آمیزه ای از چند روش و مکتب است که معمولا سنخیت محتوایی و ارزشی ندارند. مکتب التقاطی افکاری اخذ شده از آرای گوناگون است.

به گروهی از فلاسفه قدیمی که از هر مکتب فلسفی، نظریه و قولی را اخذ کرده و از مجموع آن ها فلسفه ای پدید آورده بودند، التقاطیون می گفتند.

روشن است که پدیده التقاط مختص دوران قدیم نیست، بلکه در دوره معاصر نیز شاهد این جریان در نحله های مختلف هستیم. چنان که در قرآن آمده است ( آیه ۱۵۰ سوره نساء) پدیده التقاط و التقاطیون در صدر اسلام نیز وجود داشته است. برخی از کسانی که حاضر نبودند اسلام را به مثابه دین کامل و جامع بپذیرند، به شهادت وحی الهی، می گفتند به پاره ای از اسلام و قرآن ایمان می آوریم و بخشی دیگر از آن کافر می شویم و انکار می کنیم. نکته مهم و اساسی در این باره چنان که قرآن کریم هم به صراحت بیان کرده، اراده و تلاش این گروه در جست و جوی راه سومی است که نه این است و نه آن. آنان از این دو راه «پذیرش کامل اسلام» یا «نفی کامل آن»، پی مکتبی التقاطی بودند که نشئت گرفته از تمایلات، هوس ها یا خواسته های عقلانی بشری آنان بوده است. جالب اینجاست که وحی الهی، ماهیت این گروه را که به ظاهر از اهل کتاب بودند، افشا می کند و آنان را در حقیقت کافر می داند(نساء آیه ۱۵۱)

تقسیم بندی کتاب

این کتاب به جریان شناسی تفکر التقاطی در ایران معاصر طی چند بخش می پردازد:

بخش اول

جریان شناسی التقاط در عصر قاجار در دو قسمت مورد توجه قرار می گیرد، یکی از ابتدای حاکمیت قاجار تا انقلاب مشروطه یعنی تا ۱۲۸۵ و دیگری از انقلاب مشروطه تا ابتدای حاکمیت رضاشاه (پهلوی اول) یعنی تا ۱۳۰۴ شمسی فرآیند شکل گیری جریان التقاطی، نمادها، نمودها و آثار آن، گرایش های مختلف تفکر التقاطی در این دوران، مبانی فکری و اصول التقاطیون این عصر، برجسته ترین رهبران و روش های این جریان، از مباحثی است که به آن پرداخته شده است.

بخش دوم

به جریان شناسی افکار التقاطی در عصر پهلوی اختصاص دارد. این بخش نیز طی دو قسمت مطرح می شود. ابتدا تفکرها، گرایش ها و رهبران التقاطی و مبانی فکری آن ها در زمان پهلوی اول یعنی رضاشاه (۱۳۰۴-۱۳۲۰ش) و سپس همین مباحث در زمان پهلوی دوم، محمدرضا شاه (۱۳۲۰-۱۳۵۷ش) مورد توجه قرار می گیرد. بررسی، تحلیل، تطبیق و نقد گرایش های التقاطی این دوره با مبانی اسلام اصیل نیز (در حد وسع)، قسمت دیگری از مباحث این بخش خواهد بود.

بخش سوم

کتاب به جریان شناسی اندیشه های التقاطی در عصر جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۷-۱۳۹۳ش) اختصاص دارد. در این بخش نیز فرایند شکل گیری افکار التقاطی، رهبران و انواع اندیشه های التقاطی در دوره حاکمیت جمهوری اسلامی ایران بررسی می شود.

نگارنده کتاب را در شش فصل  با عنوان های مفهوم شناسی و مباحث نظری، جریان شناسی تفکر التقاطی از حاکمیت قاجار تا انقلاب مشروطه، جریان شناسی تفکر التقاطی از انقلاب مشروطه تا حاکمیت رضا پهلوی، جریان شناسی تفکر التقاطی در دوره رضا پهلوی، جریان شناسی تفکر التقاطی در دوره محمدرضا پهلوی و جریان شناسی تفکر التقاطی در عصر جمهوری اسلامی سامان داده است.

مؤلف در مقدمه درباره پیشینه تفکر التقاطی چنین می‌نویسد:

در تاریخ معاصر ایران-از قاجار تا امروز-همچون پیش از آن، جریان های فکری مختلفی فعال بوده‌اند. برخی از این اندیشه‌ها ریشه در وحی الهی داشته و پاره‌ای دیگر از افکار بشری تراویده‌اند؛ اما شکل سومی نیز وجود داشته و آن ترکیبی از وحی الهی و افکار بشری بوده است. اندیشه سوم را التقاطی نامیده‌اند؛ زیرا التقاط، به معنای برچیدن، چیزی را از موضعی واز جای گرفتن است. التقاطی نیز به معنای فرد، گروه، اندیشه یا مکتبی است که دربردارنده عناصر مختلفی از آرا، عقاید و روش یا آمیزه‌ای از چند روش و مکتب است که معمولاً سنخیت محتوایی و ارزشی ندارند. مکتب التقاطی افکاری اخذ شده از آرای گوناگون است.

فصل بندی کتاب

فصل اول

در ادامه نویسنده در فصل اول اسلام شناسی ترکیبی یا التقاطی را چنین توضیح می‌دهد:

اسلام شناسی ترکیبی یا التقاطی برداشتی ترکیبی و تلفیقی از اسلام و مکاتب یا دیگر ادیان است. صاحبان این نوع اندیشه، پیش‌تر یک مکتب دیگر مثلاً مارکسیسم، لیبرالیسم، اگزیستانسیالیسم یا دین دیگر مانند یهود، مسیحیت، بودیسم و غیره را پذیرفته‌اند و بعد پی کتاب و سنت و آیات و روایات آمده‌اند و دنبال آن هستند تا برای افکار و آرای خود، تأیید و تصدیق و پشتوانه‌ای از کتاب و سنت بیاورند. از این رو می‌گردند چند آیه از قرآن و تعدادی حدیث پیدا کنند تا نشان دهند اسلام، اندیشه آنان را پذیرفته است. آنان در حقیقت آرا، اندیشه‌ها و افکار و عقاید بیگانه از اسلام را اصل قرار می‌دهند و می‌کوشند تا آیه قرآن و حدیث را با آن تطبیق و هماهنگ سازند.

فصل دوم

در فصل دوم کتاب نویسنده نویسنده به جریان‌شناسی التقاطی گفتمان‌ها و جریان‌های مختلف در حوزه‌های سیاسی، اجتماعی و اندیشه‌ها از حاکمیت قاجاریه تا انقلاب مشروطه پرداخته و سه جریان اسلامی، روشنفکری غرب‌گرا و سوسیالیستی شرح می دهد.

فصل سوم

حجت الاسلام آیت مظفری در فصل سوم به جریان شناسی تفکر التقاطی از انقلاب مشروطه تا حاکمیت رضا پهلوی می‌پردازد و عناوین آن را چنین برمی‌شمارد:

فراز و نشیب‌های تاریخی و مروری بر تحولات این دوره، عوامل انقلاب مشروطه (عوامل ذهنی و عینی انقلاب)، قانون اساسی مشروطه، مصداق التقاط عینی و عملی، گرایش‌های التقاطی از انقلاب مشروطه تا حاکمیت رضا پهلوی، سازمان‌ها و تشکل‌های دارای تفکر التقاطی در این دوره، احزاب سیاسی پس از انقلاب مشروطیت، مطبوعات مروج اندیشه‌های التقاطی در انقلاب مشروطه، سازمان و تشکل‌ها، جریان موجود در انقلاب مشروطه و تحلیلی درباره موضع روحانیت در انقلاب مشروطه

وی در ادامه در توضیح  موضوع “قانون اساسی مشروطه، مصداق التقاط عینی و عملی” نیز این گونه می‌نویسد:

چنانچه پیش‌تر گفتیم التقاط را می‌توان به دو دسته یا سطح نظری و عملی تقسیم کرد. آنچه تاکنون بیان شد التقاط در سطح نظری بود؛ اما با پیروزی انقلاب مشروطه، شاهد التقاط عملی نیز هستیم. یعنی اندیشه‌های ناخالص، یک گام اساسی برای تحقق عینی و عملی برمی‌دارند. در واقع از نمودهای تفکر التقاطی عینی و عملی در دوره مشروطه، قانون اساسی مشروطه است که مخلوطی از اندیشه‌های اسلامی و اندیشه‌های غربی محسوب می‌شود. دو جریان اثرگذار در انقلاب مشروطه، در مجموع دارای سه نوع اندیشه بودند: اول، روحانیون که بر اندیشه اسلامی استوار بودند. دوم و سوم، روشن فکران که یک جناح آن گرایش لیبرال و اومانیستی داشتند و جناح دیگر که دارای تفکرات سوسیالیستی بودند. از این رو قانون اساسی مشروطه ترکیبی از سه مکتب بود: اسلام، لیبرالیسم و سوسیالیسم.

فصل چهارم

فصل چهارم کتاب به جریان‌شناسی افکار التقاطی در عصر پهلوی اختصاص دارد، نویسنده ابتدا تفکرها، گرایش‌ها و رهبران التقاطی و مبانی فکری آن‌ها در زمان پهلوی اول یعنی رضاشاه را مورد توجه قرار داده است که باستان‌گرایی و تجددگرایی و سکولاریزم از بخش‌های مهم این فصل می‌باشند.

فصل پنجم

نویسنده کتاب در فصل پنچم کتاب به همان مباحث فصل پنجم در دوره رضاشاه، در زمان پهلوی دوم، محمدرضاشاه اشاره می‌کند و گرایش‌های التقاطی این دوره را با مبانی اسلام اصیل مورد بررسی و تحلیل و تطبیق قرار می‌دهد. تشکیلات روحانیت و تقسیم‌بندی روحانیون به انقلابی، درباری، میانه‌رو از بخش‌های جذاب کتاب می‌باشد.

فصل ششم

بخش پایانی که فصل ششم کتاب می‌باشد اختصاص به جریان‌شناسی اندیشه‌های التقاطی در عصر جمهوری اسلامی ایران دارد.

فرایند شکل‌گیری افکار التقاطی، رهبران و انواع اندیشه‌های التقاطی در دوره‌ی حاکمیت جمهوری اسلامی در این فصل مورد بررسی نویسند قرار گرفته است.

جمع‌بندی و فهرست کتاب در پایان کتاب قرار گرفته است و در پیوست کتاب نیز «شاخص‌های اسلام ناب محمدی و اsلام آمریکایی از دیدگاه امام خمینی» آمده است.

 

مؤسسه انتشارات زمزم هدایت وابسته به پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق (علیه‌السلام) کتاب “جریان شناسی تفکر التقاطی در ایران معاصر” را در ۲۸۸ صفحه و با شمارگان ۵۰۰ و قیمت ۱۷۵۰۰ تومان روانه بازار نشر کرده است.